✍ सरोज अर्याल

नेपाल अहिले दिशाहीन राजनीति, अस्थिर शासन र विदेशी प्रभावको घेराभित्र अल्झिएको छ । जनतामा निराशा छ, युवामा पलायनको लहर छ, र राष्ट्रिय पहिचान क्रमशः कमजोर हुँदै गएको अनुभूति भइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा धेरै नागरिकहरू फेरि एक पटक सोच्न थालेका छन् – के नेपालको स्थायित्व, एकता र पहिचानको एकमात्र आधार राजसंस्था नै हो ?

ऐतिहासिक दृष्टिमा राजसंस्था नेपालको मेरुदण्ड
नेपालको एकीकरण, पहिचान र अस्तित्वको जग राजसंस्थामै टेकेको छ ।
प्रथमतः पृथ्वीनारायण शाहको ‘असली राष्ट्रदर्शी दृष्टि’ले नै नेपाललाई पृथक अस्तित्व दिलायो । उनले नेपाललाई ‘असली हिन्दुस्थान’ र ‘चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी’ भनेर परिभाषित गरे – यो राष्ट्रको आत्मा हो ।
त्यो राजसंस्थाको परम्परा र सोच नै आजको नेपालको नक्सा, सार्वभौमसत्ता र अस्तित्वको मूल स्रोत हो ।

२०६२/६३ पछि भएको राजनीतिक परिवर्तनले राजसंस्थालाई हटाए पनि, त्यसपछिका १५ वर्षले प्रमाणित गरिसकेका छन् – राजसंस्थाबिनाको गणतन्त्रले न स्थायित्व दियो, न जनतालाई आशा।

गणतन्त्रको १५ वर्ष : निराशा र विभाजनको कथा
नयाँ प्रणाली ल्याउनेहरूका ठूल्ठूला वाचा थिए – भ्रष्टाचार अन्त्य हुन्छ, जनताले प्रत्यक्ष सत्ता अनुभूति गर्छन्, र देश तीव्र विकासको बाटोमा लाग्छ। तर परिणाम उल्टो भयो।
आज जनता प्रश्न गर्छन् –
– किन संविधानले जनताको चाहना सुनेन ?
– किन राजनीतिक दलहरू सत्तामा मात्रै सीमित भए ?
– किन युवाहरू विदेश पलायन गर्न बाध्य भए ?

राजनीतिक दलहरूबीचको सत्ता-संघर्ष, घोटाला, राष्ट्रहितभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थको राजनीति र विदेशी हस्तक्षेपले देशलाई कमजोर बनायो । देशको दिशा हरायो ।

जनभावना फेरि राजसंस्थातर्फ
सर्वसाधारणदेखि बुद्धिजीवीसम्म अहिले खुला रूपमा भन्न थालेका छन् – ‘अब देशलाई बचाउने हो भने फेरि राष्ट्रिय एकताको प्रतीक राजसंस्थालाई फर्काउनुपर्छ।’
राजसंस्था कुनै व्यक्ति वा परिवारको स्वार्थ होइन, यो परम्परा हो – जसले राष्ट्र, धर्म, संस्कृति र पहिचानलाई एक सूत्रमा बाँधेको छ।

आज देशमा जुन अविश्वास, विभाजन र निराशा छ, त्यो राजसंस्थाको पुनर्स्थापनाबाट मात्रै निको हुन सक्छ । राजा राष्ट्रको सन्तुलन केन्द्र हो – न दलको पक्ष, न विदेशी स्वार्थको खेलौना ।

राजसंस्था : राष्ट्रिय एकता र पहिचानको प्रतीक
राजसंस्था केवल शासनको स्वरूप होइन, यो राष्ट्रिय आत्मा हो ।
जब राजा हुन्छन्, देशमा एकता हुन्छ, जब राजसंस्था रहन्छ, नेपालको नक्सा सुरक्षित रहन्छ ।
राजसंस्थाले देशलाई पार्टीगत स्वार्थभन्दा माथि राख्छ, र ‘राष्ट्र पहिलो’ भन्ने सोचलाई संस्थागत गर्छ ।

नेपालको भू-राजनीतिक अवस्थालाई हेर्दा पनि, यस्तो सन्तुलन राख्ने, देशको स्वतन्त्र नीति निर्धारण गर्ने शक्ति केवल राजसंस्था जस्तो निष्पक्ष संस्थामा हुन सक्छ ।

 युवा पुस्ताको आह्वान : ‘हाम्रो राजा फर्काऊ’
विदेशमा पलायन भएका युवाहरूले समेत अहिले सामाजिक सञ्जालमा आवाज उठाउन थालेका छन्-
‘हामीलाई स्थिरता चाहियो, सुरक्षा चाहियो, राष्ट्रिय गर्व चाहियो – र त्यो राजसंस्थाबाटै सम्भव छ।’
यो चेतना अब कुनै वर्ग वा विचारको मात्रै नभई, जनभावनाको मूल धार बन्न थालेको छ।

 निष्कर्ष : राजसंस्था नै नेपालको पुनर्जागरणको सूत्र
नेपालको संकट केवल राजनीतिक होइन, मूल्य-संवेदना र पहिचानको संकट हो ।
राजसंस्थाको पुनर्स्थापना भनेको विगतमा फर्किने होइन, बरु राष्ट्रको आत्मालाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयास हो ।

राजसंस्था बिना नेपालको अस्तित्व अस्थिर र अस्पष्ट हुन्छ ।
आजको यथार्थले स्पष्ट रूपमा देखाउँछ –
– राजसंस्था नै हो नेपालको संजीवनी ।
– राजा नै हुन् राष्ट्रिय एकता र स्वाधीनताको आधार ।
– र, नेपाली जनताले अब यो सत्य आत्मसात गर्न थालेका छन् ।