पर्वहरू केवल रमाइलोका लागि होइनन्, ती समाजको चेतना, मूल्य र दर्शनका वाहक हुन् । यदि हामी पर्व मनाइरहँदा त्यसको अर्थ बिर्सन्छौं भने त्यो पर्व खोक्रो बन्छ । क्रिसमसको सन्दर्भमा पनि यही आत्ममूल्याङ्कन आवश्यक छ ।

✍ क्षितिज विक्रम खनाल

नेपाल हिन्दु बहुल राष्ट्र हो । यहाँको सामाजिक संरचना, सांस्कृतिक चेतना, पर्व-परम्परा र जीवनदर्शनको मूल आधार हिन्दु दर्शनमै टेकेको छ । यद्यपि नेपाल बहुधार्मिक देश हो र यहाँ विभिन्न धर्म, संस्कृति र परम्पराहरू सहअस्तित्वमा छन् । यही सहअस्तित्वको परिवेशमा पछिल्ला वर्षहरूमा ‘क्रिसमस डे’ नामक पर्व नेपालमा तीव्र रूपमा देखिन थालेको छ । यो केवल एउटा नयाँ पर्वको प्रवेश मात्र होइन, बरु सांस्कृतिक चेतना, धार्मिक समझदारी र सामाजिक दिशाबोधसँग जोडिएको गम्भीर प्रश्न पनि हो ।

क्रिसमस डे मूलतः इसाई धर्मसँग सम्बन्धित पर्व हो । यो दिन इसाई धर्मका संस्थापक ईसा मसीहको जन्मको सम्झनामा मनाइन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार ईसा मसीहलाई परमेश्वरको पुत्र तथा मानव जातिको उद्धारक मानिन्छ । बाइबलको नयाँ करारमा उल्लेख भएअनुसार उनको जन्म अत्यन्त साधारण परिवेशमा भएको थियो । यही साधारणताले इसाई धर्मको मूल सन्देश दिन्छ- ईश्वर शक्ति, धन वा वैभवमा होइन, प्रेम, करुणा र सेवामा प्रकट हुन्छ ।

ऐतिहासिक रूपमा हेर्दा ईसा मसीहको वास्तविक जन्ममिति स्पष्ट छैन । चौथो शताब्दीमा रोमन साम्राज्यले डिसेम्बर २५ लाई क्रिसमस डे का रूपमा औपचारिक मान्यता दिएको मानिन्छ । त्यस समयमा रोमन समाजमा सूर्यपूजासँग सम्बन्धित पर्वहरू प्रचलित थिए । नयाँ धर्मलाई सहज रूपमा फैलाउन पुराना सांस्कृतिक पर्वहरूसँग समायोजन गर्दै यो मिति तय गरिएको इतिहासकारहरूको मत छ । यही प्रक्रियाबाट यो पर्व युरोप हुँदै विश्वका विभिन्न भागमा फैलियो ।

नेपालमा क्रिसमस डे को प्रवेश ऐतिहासिक रूपमा नयाँ हो । यसको औपचारिक उपस्थिति बीसौँ शताब्दीपछि मात्र देखिन्छ । मिशनरी विद्यालय,  अस्पताल र चर्चहरूको स्थापनासँगै नेपालमा इसाई समुदाय विस्तार भयो र क्रिसमस मनाउने परम्परा सुरु भयो । प्रारम्भमा यो पर्व सीमित धार्मिक समुदायभित्र मात्र सीमित थियो । तर समयसँगै शहरीकरण, शिक्षाको विस्तार र बाह्य सांस्कृतिक प्रभावका कारण यो सार्वजनिक रूपमा देखिन थाल्यो ।

आज काठमाडौं, बुटवल, पोखरा, धरान, चितवन जस्ता शहरहरूमा क्रिसमसको अवसरमा सजावट,  कार्यक्रम, गीत-संगीत र सार्वजनिक उत्सवहरू देखिन्छन् । बजार, होटल, रेस्टुरेन्ट र व्यापारिक केन्द्रहरूमा विशेष सजावट गरिन्छ । यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ- यो पर्व नेपालमा किन यति व्यापक हुँदै गइरहेको छ ?

यसको पछाडि शिक्षा प्रणाली, सञ्चारमाध्यम, विश्वव्यापीकरण, धर्मनिरपेक्ष राज्य व्यवस्था, शहरी जीवनशैली र उपभोक्तावादी संस्कृतिको संयुक्त प्रभाव देखिन्छ । विशेषगरी मिशनरी विद्यालयहरूमा बालबालिकाले क्रिसमस कार्यक्रममार्फत यस पर्वसँग परिचय पाए । सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालले यसलाई रमाइलो, आधुनिक र आकर्षक पर्वका रूपमा प्रस्तुत गरे । यसरी क्रिसमस बिस्तारै धार्मिक सीमाभन्दा बाहिर निस्केर सामाजिक उत्सवमा रूपान्तरण हुन थाल्यो ।

यही सन्दर्भमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ- नेपाल हिन्दु बहुल देश भएको अवस्थामा हिन्दु समुदायले क्रिसमस डे लाई कसरी लिइरहेका छन्, र वास्तवमा कसरी लिनुपर्छ ? यो प्रश्न उठाउनु आवश्यक छ, किनकि यो केवल एउटा पर्वको चर्चा होइन, सांस्कृतिक चेतना र धार्मिक आत्मबोधको प्रश्न हो ।

हिन्दु दर्शन स्वभावैले बहुलवादी र समावेशी छ । ‘एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति’ भन्ने वैदिक सोचले विभिन्न आस्थालाई सम्मान गर्ने संस्कार हिन्दु सभ्यतामा गहिरो छ । त्यसैले अन्य धर्मका पर्वप्रति सम्मान देखाउनु हिन्दु मूल्यविपरीत होइन । क्रिसमसलाई सम्मान गर्नु भनेको आफ्नो धर्म त्याग्नु होइन, अर्काको आस्थाप्रति सहिष्णुता देखाउनु हो ।

तर यहाँ एउटा सूक्ष्म तर अत्यन्त महत्वपूर्ण भेद छ- सम्मान र अन्धानुकरणबीचको भेद । सम्मान भनेको बुझेर, सीमाभित्र रहेर स्वीकार गर्नु हो । अन्धानुकरण भनेको आफ्नै पहिचान बिर्सेर बाहिरी आकर्षणमा हराउनु हो । यही सीमारेखा नेपालका हिन्दु समुदायको सन्दर्भमा स्पष्ट हुन आवश्यक छ ।

वास्तविकता के छ भने नेपालका धेरै हिन्दुहरूले क्रिसमसलाई धार्मिक पर्वका रूपमा होइन, सामाजिक उत्सवका रूपमा लिएका छन् । केक काट्ने, सजावट गर्ने, साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने, रमाइलो गर्ने गतिविधि बढी देखिन्छ । धेरैका लागि यो ‘पार्टीको अवसर’ बनेको छ । यसलाई धर्म परिवर्तनसँग सीधा जोडेर हेर्नु सही नहुन सक्छ ।

तर समस्या यहाँबाट सुरु हुन्छ- जब आफ्नै पर्वहरूप्रति चासो घट्दै जान्छ र बाहिरी पर्वप्रति आकर्षण बढ्दै जान्छ । दशैं, तिहार, छठ, माघे सङ्क्रान्ति, गाइजात्रा जस्ता गहिरो दार्शनिक र सांस्कृतिक अर्थ बोकेका पर्वहरूमा आवश्यक चिन्तन, तयारी र चेतना कमजोर हुँदै गएको अनुभूति हुन्छ । यस्तो अवस्थामा क्रिसमसको बढ्दो आकर्षण केवल सामाजिक सहिष्णुता मात्र होइन, सांस्कृतिक चेतनाको कमजोर संकेत पनि हुन सक्छ ।

धार्मिक सहिष्णुता भनेको सबै पर्वलाई एउटै तरिकाले मनाउनु होइन । सहिष्णुता भनेको आफ्नो धर्म, संस्कृति र दर्शनमा दृढ रहँदै अरूको आस्थाको सम्मान गर्नु हो । यदि हिन्दु बहुल समाजमा आफ्नै धार्मिक मूल्यहरू कमजोर हुँदै गए र बाहिरी संस्कृतिले प्रमुख स्थान लिन थाल्यो भने दीर्घकालीन रूपमा पहिचानमा संकट उत्पन्न हुन सक्छ ।

आज नेपालमा क्रिसमस धेरैका लागि धार्मिकभन्दा बढी उपभोक्तावादी पर्व बन्दै गएको छ । ईसा मसीहको मूल सन्देश- प्रेम, सेवा, क्षमा र मानवता भन्दा बाहिरी सजावट, उपभोग र देखासिकी प्राथमिकतामा देखिन्छ । यो समस्या केवल क्रिसमसको मात्र होइन; आधुनिक समाजमा सबै पर्वहरूले भोगिरहेको साझा चुनौती हो ।

यसर्थ, प्रश्न क्रिसमस मनाउने कि नमनाउने होइन । प्रश्न यो हो- हामी आफ्नै पर्व, परम्परा र दर्शनप्रति कति सचेत छौं ? हिन्दु बहुल देशका नागरिकका रूपमा हामीले अरू धर्मका पर्वप्रति सम्मान देखाउनुपर्छ, तर साथसाथै आफ्नै सांस्कृतिक जरा मजबुत राख्न पनि उत्तिकै जिम्मेवार हुनुपर्छ ।

अन्ततः पर्वहरू केवल रमाइलोका लागि होइनन्, ती समाजको चेतना, मूल्य र दर्शनका वाहक हुन् । यदि हामी पर्व मनाइरहँदा त्यसको अर्थ बिर्सन्छौं भने त्यो पर्व खोक्रो बन्छ । क्रिसमसको सन्दर्भमा पनि यही आत्ममूल्याङ्कन आवश्यक छ । नेपालजस्तो बहुधार्मिक तर हिन्दु बहुल समाजमा सन्तुलन, विवेक र चेतनायुक्त दृष्टिकोण नै दीर्घकालीन सामाजिक सद्भावको आधार हो ।