नेपाली कांग्रेस जस्तो ऐतिहासिक पार्टीमा देखिएको यो विभाजनले लोकतन्त्रलाई नै कमजोर बनाउने जोखिम बढाएको छ । आधिकारिकता कसले पाउने भन्ने कुरा केवल व्यक्तिको चाहनाभन्दा पनि पार्टी विधान र पद्धति अनुसार हुनुपर्छ ।

✍ सुनिल शर्मा

नेपाली कांग्रेसमा यतिबेला उत्पन्न विभाजन र आधिकारिकताको विवाद नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एक गम्भीर घटनाको रूपमा देखिएको छ । २०८२ पुसको अन्तिम साता गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माको नेतृत्वमा भएको ‘विशेष महाधिवेशन’ र शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको संस्थापन पक्षबीचको यो टकरावले निर्वाचन आयोगसामु कानुनी र राजनीतिक चुनौती खडा गरिदिएको छ ।

कांग्रेसको आधिकारिकता कसले पाउला भन्ने जिज्ञासा यतिबेला सबैको मनमा उठेको छ । यस विषयमा प्रचलित कानुन, पार्टी विधान र वर्तमान राजनीतिक परिस्थितिका आधारमा विश्लेषणको प्रयास गरिएको छ ।

कानुनी र संवैधानिक आधार

निर्वाचन आयोगले आधिकारिकताको फैसला गर्दा मुख्यतया राजनीतिक दलसम्बन्धी ऐन, २०७३ को दफा ४३ र ४४ लाई आधार मान्छ ।

बहुमतको परीक्षण : आयोगले विवाद उत्पन्न हुनुअघिको केन्द्रीय कार्यसमितिमा कुन पक्षको बहुमत छ भनेर हेर्ने गर्छ । देउवा पक्षले केन्द्रीय समितिमा आफ्नो बहुमत रहेको दाबी गर्दै थापा र शर्मालाई पार्टीबाट पाँच वर्षका लागि साधारण सदस्यसमेत नरहने गरी निष्कासन गरेको छ ।

विशेष महाधिवेशनको वैधता : गगन थापा पक्षले ५४ प्रतिशतभन्दा बढी महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूको हस्ताक्षरसहित विशेष महाधिवेशन बोलाएको दाबी गरेको छ । यदि विधानसम्मत प्रक्रिया पुरा भएको देखिएमा र बहुमत महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूको समर्थन थापा पक्षमा देखिएमा आयोगले यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनेछ ।

सम्भावित परिणाम र विश्लेषण

आयोगको भूमिका : निर्वाचन आयोगले सामान्यतया ‘स्टाटस’को (साविकको अवस्था) वा (बहुमत)लाई प्राथमिकता दिन्छ । तर, यदि गगन थापाले ५० प्रतिशतभन्दा बढी निर्वाचित महाधिवेशन प्रतिनिधिको हस्ताक्षर भौतिक रूपमै उपस्थित गराउन सकेमा आयोगलाई देउवा पक्षको मात्र निरन्तरता स्वीकार गर्न कठिन हुनसक्छ ।

निर्वाचनको दबाब : २०८२ फागुन २१ का लागि तय भएको निर्वाचनको मुखमा यो विवाद आएकाले, आयोगले छिटो निर्णय दिनुपर्ने दबाब छ । यदि समयमा निर्णय भएन भने, दुवै पक्षले ‘रुख’ चिह्न नपाउने र नयाँ दलका रूपमा वा स्वतन्त्र लड्नुपर्ने जोखिम पनि रहन्छ ।

जे होस्, नेपाली कांग्रेस जस्तो ऐतिहासिक पार्टीमा देखिएको यो विभाजनले लोकतन्त्रलाई नै कमजोर बनाउने जोखिम बढाएको छ । आधिकारिकता कसले पाउने भन्ने कुरा केवल व्यक्तिको चाहनाभन्दा पनि पार्टी विधान र पद्धति अनुसार हुनुपर्छ । यदि गगन थापाले दाबी गरे झैँ बहुमत महाधिवेशन प्रतिनिधिहरू उनीसँगै छन् भने, लोकतान्त्रिक मूल्य-मान्यताअनुसार नयाँ नेतृत्वलाई नै आधिकारिकता दिनु न्यायसंगत देखिन्छ । तर, देउवा पक्षले विधानको धारा र केन्द्रीय समितिको संरचनालाई देखाएर कानुनी लडाइँको सम्भावनातर्फ परिस्थितिलाई मोड्न लागेको प्रतीत हुन्छ । यो विवादको छिनोफानो निर्वाचन आयोग वा सम्मानित सर्वोच्च अदालतले गर्नेछ ।

यो विवादले आगामी निर्वाचनमा कांग्रेसको नतिजालाई कस्तो असर पार्ला ?

नेपाली कांग्रेसमा आएको यो विभाजनले आगामी निर्वाचनमा पार्ने प्रभाव बहुआयामिक र निकै गम्भीर देखिन्छ । विशेषगरी २०८२ फागुन २१ का लागि तय भएको निर्वाचनको संघारमा भएको यो फुटले पार्टीको शक्तिलाई मात्र होइन, समग्र चुनावी नतिजालाई नै उथलपुथल पार्ने निश्चित छ ।

यसका मुख्य असरहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ –

मत विभाजनले कांग्रेसइतर शक्तिलाई फाइदा

कांग्रेसको परम्परागत रुख चिह्नमा मतदान गर्ने मतदाताहरू अब दुई धारमा बाँडिनेछन् । जब एउटै विचारधाराका दुई पक्ष चुनावमा होमिन्छन्, त्यसको प्रत्यक्ष लाभ प्रतिस्पर्धी दलहरूलाई पुग्छ । विगतको इतिहास (२०५९ सालको विभाजन) हेर्ने हो भने पनि फुटेको कांग्रेसले निर्वाचनमा ठुलो क्षति ब्यहोर्नुपरेको थियो ।

युवा र नयाँ मतदाताको आकर्षण

गगन थापा पक्ष : गगन-विश्वप्रकाशको नेतृत्वमा रहेको पक्षले ‘नयाँ र रूपान्तरित कांग्रेस’को नारा दिएको हुनाले युवा र शहरी क्षेत्रका मतदाताहरू उनीहरूतर्फ आकर्षित हुन सक्छन् । यसले ‘जेन-जी’ आन्दोलन र परिवर्तन चाहने तप्कालाई गोलबन्द गर्न सक्छ ।

देउवा पक्ष : देउवा नेतृत्वको संस्थापन पक्षसँग पुरानो संगठन र ग्रामीण क्षेत्रको बलियो पकड छ । तर, युवा आकर्षणको अभावमा यो पक्षले नयाँ मतदाता थप्न संघर्ष गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

चुनाव चिह्न र कानुनी अन्योल

निर्वाचन आयोगले समयमै आधिकारिकताको टुङ्गो लगाउन सकेन भने दुवै पक्षले ‘रुख’ चिह्न नपाउने जोखिम रहन्छ । यस्तो अवस्थामा मतदाताहरू अन्योलमा पर्नेछन्, जसले गर्दा बदर मतको संख्या बढ्न सक्छ वा मतदाताहरू अन्य वैकल्पिक शक्ति (जस्तै राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी वा स्वतन्त्र उम्मेदवार) तिर ढल्किन सक्छन् ।

आन्तरिक अन्तर्घात

विभाजन भएपछि स्थानीय तहसम्म दुईवटा समानान्तर समितिहरू बन्नेछन् । टिकट वितरणमा हुने असन्तुष्टि र एकअर्कालाई हराउने खेल (अन्तर्घात) तीव्र हुनेछ । यसले गर्दा कांग्रेसले जित्न सक्ने सुरक्षित सिटहरूमा पनि हार ब्यहोर्नुपर्ने स्थिति आउन सक्छ ।

गठबन्धनको राजनीतिमा फेरबदल

अहिलेसम्म कांग्रेस एउटा अविभाजित शक्तिका रूपमा गठबन्धनको ‘बार्गेनिङ’ गर्ने अवस्थामा थियो। अब विभाजनपछि दुवै पक्षले आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि अन्य दलहरूसँग अस्वाभाविक सम्झौता गर्नुपर्ने हुन सक्छ, जसले पार्टीको मौलिक पहिचानमा थप सङ्कट ल्याउन सक्छ ।

यतिबेलाको फुटले नेपाली कांग्रेसलाई ‘संख्यात्मक रूपमा कमजोर तर वैचारिक रूपमा स्पष्ट’ पार्ने सम्भावना छ । गगन थापा नेतृत्वको समूहले चुनावी नतिजामा तत्काल ठुलो धक्का खाए पनि भविष्यका लागि नयाँ आधार तयार गर्न सक्छ । तर, तत्कालको निर्वाचनमा भने नेपाली कांग्रेस समग्रमा दोस्रो वा तेस्रो शक्तिमा खुम्चिने उच्च जोखिम देखिन्छ ।

आठ दशक लामो इतिहासमा यो तेस्रो ठुलो विभाजन हो । कांग्रेसमा अहिले देखिएको फुटले आगामी २०८२ फागुन २१ को लागि तोकिएको निर्वाचनमा कांग्रेसको परम्परागत ‘भोट बैंक’मा कस्तो प्रभाव पार्ला भन्ने विषय निकै पेचिलो बनेको छ । सर्सर्ती हेर्दा यो विभाजनले गर्दा कांग्रेसका पुराना ‘भोट बैंक’हरू अन्य नयाँ दलतर्फ मोडिन सक्ने सम्भावना प्रवल रहन्छ । यसको तथ्याङ्कीय र राजनीतिक प्रभावलाई निम्न बुँदाहरूमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ –

परम्परागत भोटबैंकको बाँडफाँट

कांग्रेससँग सामान्यतया कुल मतदाताको करिब ३० प्रतिशत देखि ३४ प्रतिशतसम्मको ‘पपुलर भोट’ रहँदै आएको छ । यो विभाजनले उक्त भोटलाई दुई भागमा चिरा पार्ने निश्चित छ ।

संस्थापन (देउवा) पक्ष : कांग्रेसको पुरानो संगठन, भ्रातृ संस्थाहरू र ग्रामीण क्षेत्रका पाका मतदाताहरूमा देउवा पक्षको पकड बलियो छ । करिव ६०-७० प्रतिशत संगठित कार्यकर्ताहरू अझै पनि संस्थापनकै प्रशासनिक नियन्त्रणमा रहने देखिन्छ ।

विशेष महाधिवेशन (गगन) पक्ष : ५४ प्रतिशत महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूको समर्थन रहेको दाबी गरिएको यो पक्षले नयाँ पुस्ता र शहरी मतदाताको ठुलो हिस्सा (करिब ३०-४० प्रतिशत) आफ्नो पक्षमा तान्न सक्छ ।

नयाँ मतदाता र ‘जेन-जी’को झुकाव

२०८२ को निर्वाचनमा करिब २० देखि २५ लाख नयाँ युवा मतदाता थपिएका छन् । तथ्याङ्कले के देखाउँछ भने, यी मतदाताहरू ‘यथास्थितिवाद’ भन्दा ‘परिवर्तन’ रुचाउँछन् ।

गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माको नेतृत्वले यी युवाहरूलाई कांग्रेसको विकल्प खोज्नबाट रोकेर आफ्नै पक्षमा राख्न सक्छ । यदि पार्टी नफुटेको भए यी भोटहरू रास्वपा वा अन्य नयाँ शक्तितिर जाने सम्भावना ६० प्रतिशत भन्दा बढी थियो ।

‘रुख’ चिह्नको मनोवैज्ञानिक प्रभाव

नेपाली निर्वाचनमा चुनाव चिह्नको ठुलो अर्थ हुन्छ । यदि निर्वाचन आयोगले ‘रुख’ चिह्न एउटा पक्षलाई मात्र दियो भने अर्को पक्षले नयाँ चिह्न लिएर लड्नुपर्ने हुन्छ ।

तथ्याङ्कअनुसार, ग्रामीण क्षेत्रमा चुनाव चिह्न परिवर्तन हुँदा ५ देखि १० प्रतिशतसम्म भोट बदर हुने वा झुक्किएर अर्को पक्षमा जाने जोखिम रहन्छ । यसले गर्दा कांग्रेसको समग्र भोट संख्या अघिल्लो निर्वाचनको तुलनामा ५ देखि ८ प्रतिशतसम्म गिरावट आउन सक्छ ।

हार-जितको गणितीय विश्लेषण

२०७९ को निर्वाचनमा धेरै निर्वाचन क्षेत्रहरूमा कांग्रेस र एमालेबीचको मतान्तर मूलरूपमा २,००० देखि ५,००० मात्र थियो । कांग्रेस फुटेर दुईवटा उम्मेदवार खडा हुँदा, एउटा पक्षले ५,००० र अर्कोले १०,००० भोट मात्रै काटिदिए पनि कांग्रेसले जित्ने सुनिश्चित भएका करिब ४० देखि ५० वटा सिट प्रत्यक्षतर्फ गुमाउन सक्छ । यसको सिधा फाइदा नेकपा (एमाले) लाई हुने देखिन्छ, किनकि उसको भोट बैंक तुलनात्मक रूपमा स्थिर छ ।

समानुपातिकतर्फको क्षति

समानुपातिक मतमा कांग्रेसले करिब २७ लाख भोट ल्याउँदै आएकोमा विभाजनले गर्दा यो संख्या विभाजित हुनेछ । यदि दुवै पक्षले अलग-अलग सूची बुझाएमा, कुनै पनि पक्षले ‘थ्रेसहोल्ड’ कटाउन संघर्ष गर्नुपर्ने वा सिट संख्या ह्वात्तै घट्ने जोखिम रहन्छ ।

यो विभाजनले गर्दा कांग्रेसका पुराना र कट्टर भोट बैंकहरू अन्य नयाँ दलतर्फ जाने सम्भावना केही हदसम्म कम त हुन्छ (गगन थापाको उपस्थितिले गर्दा), तर प्राविधिक रूपमा मत बाँडिदा कांग्रेस पहिलो शक्तिबाट तेस्रो वा चौथो शक्तिमा पुग्ने उच्च जोखिम रहन्छ ।

यो फुटले गर्दा २०८२ को संसदमा कुनै पनि दलको स्पष्ट बहुमत नआउने र फेरि पनि अस्थिर (गठबन्धन सरकार)कै निरन्तरता हुने देखिन्छ ।

यदि गगन थापाले रुख चिन्ह नपाएको खण्डमा नयाँ चुनाव चिह्न लिएर चुनाव लडे भने पुराना कांग्रेसी मतदाताले उनलाई साथ देलान् त ? यो जिज्ञासा पनि उठ्न सक्छ । वास्तवमै, थापाले नयाँ चुनाव चिह्न लिएर मैदानमा उत्रिँदा पुराना र कट्टर कांग्रेसी मतदाताले उनलाई साथ देलान् कि नदेलान् भन्ने प्रश्न यतिबेला रोचक र प्रश्न हुनसक्छ । यसलाई आम मनोविज्ञान र धरातलीय यथार्थको आधारमा हेर्दा,

‘रुख’ चिह्नप्रतिको भावनात्मक लगाव र बाधा

नेपाली कांग्रेसका पुराना मतदाताहरूका लागि ‘रुख’ चिह्न केवल एउटा चुनाव चिह्न मात्र होइन, यो एक पहिचान र आस्था हो । ७०-८० वर्षका ज्येष्ठ मतदाताहरू, जसले जीवनभर ‘रुख’मा मात्र छाप लगाए, उनीहरूका लागि नयाँ चिह्न (जस्तै- घण्टा, लौरो वा अन्य कुनै) स्वीकार गर्न निकै कठिन हुन्छ ।

ग्रामीण क्षेत्रमा मतदाता शिक्षाको कमीले गर्दा धेरै पुराना मतदाताले गगन थापालाई मन पराउँदापराउँदै पनि झुक्किएर ‘रुख’मै छाप लगाउने सम्भावना १५ देखि २० प्रतिशत रहन्छ ।

गगन थापाको ‘पर्सनल ब्राण्ड’ र आकर्षण

गगन थापाको एउटा सबल पक्ष के हो भने, उनको लोकप्रियता पार्टीको घेराभन्दा बाहिर पनि छ । कैयन मतदाताका लागि कांग्रेसी हुनुु भनेको रुखमा भोट हाल्नु मात्र होइन, बरु कांग्रेसलाई सुधार गर्नु हो । यो वर्गले चिह्न जेसुकै भए पनि गगनलाई साथ दिने सम्भावना रहन्छ ।

धेरै पुराना मतदाताहरू आफ्ना छोरा-नातिहरूको सल्लाहमा भोट हाल्छन् । यदि घरका युवाहरूले ‘अब कांग्रेस बदल्न गगनलाई भोट हालौ’ भनेर सम्झाए भने, पुरानो पुस्ता पनि परिवर्तन हुन सक्छ ।

विगतको इतिहास हेर्दा नेपालमा चुनाव चिह्नले ठुलो भूमिका खेलेको देखिन्छ । शेरबहादुर देउवाले २०५९ सालमा कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) बनाएर ‘कलश’ चिह्न लिँदा उनले उल्लेख्य मत त पाए, तर आधिकारिक ‘रुख’ चिह्न भएको संस्थापन पक्षले नै बढी जनमत पाएको थियो ।

यदि गगन थापाले ‘हामी नै असली कांग्रेस हौँ र यो चिह्न नै अबको कांग्रेसको भविष्य हो’ भन्ने सन्देश गाउँ-गाउँसम्म पुऱ्याउन सके भने, उनले करिब ४० देखि ५० प्रतिशत पुराना मतदातालाई आफ्नो पक्षमा पार्न सक्छन् ।

यदि संस्थापन पक्षले गगनलाई ‘बागी’ वा ‘कांग्रेसविरोधी’को ठप्पा लगाउन सफल भयो भने पुराना मतदाताहरू ‘पार्टी फुटाउनेलाई भोट दिन्न’ भन्न सक्छन् । परम्परागत र ग्रामीण भेगका मतदातालाई ‘रुख’बाट अलग गराउन गगनका लागि निकै चुनौतीपूर्ण हुनेछ । गगनका लागि ‘व्यक्तिगत लोकप्रियता भर्सेस पार्टीको ऐतिहासिक चिह्न’ बीचको महासंग्रामको अवस्था छ ।