शान्ति सम्झौताका सारथी
प्रधानमन्त्री,
तथा
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)का
अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालज्यू

पत्र लेख्न बस्दा वृहत शान्ति सम्झौतावरिपरिका कष्टकर, संशययुक्त, अन्यौल, अनिश्चित दिनहरू सम्झिरहेको छु । यी दिनलाई एक पत्रकारको नाताले मैले आवरणबाट अनुभूत गरेको थिएँ । गरेको छु । तपाईंंले अन्तर्यबाट अनुभव गर्नुभएको छ । तपाईंं अनुभव हो, म अनुभूति । तपाईं ठोस हो म तरल । तपाईं यथार्थ हो म कल्पना ।

सशस्त्र द्वन्द्वको औचित्य, आवश्यकता, तरिका वा स्वरूपका बारेमा मेरा विचार तपाईंअनुकूल नहुन सक्छन् । यसमा मेरा विचार र दृष्टिकोण तपाईंकै जत्तिकै सत्य र ठोस छन्, हाँलाकि तपाईंका भन्दा विपरीत छन् तर शान्ति स्थापना गर्न तपाईंले गर्नुभएको साहस वा परिस्थितिसँगको अनुकुलनतालाई म चाल्र्स डार्विनको ‘सर्भाइवल अफ द फिटेस्ट’को लवजले व्याख्या गर्न चाहन्छु ।

शान्ति सम्झौताले नै अहिलेको राजनीतिक परिस्थिति बनेकोमा दुईमत नहोला । शान्ति सम्झौताका नायक गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई गति दिन तपाईं बाहेक अर्को सारथी थिएन । ठूलै चुनौती र हाँकबीच तपाईंले शान्तिलाई नेपाली राजनीतिमा अवतरण गराउन आफ्नो पक्षबाट गर्नुभएको योगदानको प्रसंशा गर्न हिच्किच्याउन पर्ने छैन । यद्यपि शान्ति सम्झौता गर्नुपर्ने गरी सशस्त्र द्वन्द्व गर्नुपर्ने अवस्था थियो, थिएन भन्ने वहसका लागि म अहिले समय बर्वाद गर्दिन ।

तपाईंका केही गुण र दोषलाई एउटा पत्रकारको नाताले मैले पनि महसूस गरेको छुु । यद्यपि मेरा महसूस शतप्रतिशत सत्य नहुन सक्छन् तर तपाईंका केही स्वभाव मलाई अति राजनीतिक लाग्छन् । कतिपय नेतामा कर्मचारीय स्वभाव देख्दछु । तपाईं स्पष्ट बोल्नुहुन्छ । यो मलाई मनपर्ने तपाईंको एक बानी हो । एउटा नेताले रकमी होइन स्पष्ट बोल्ने आँट गर्नुपर्छ । त्यो तपाईंमा देख्छु । स्पष्ट बोल्दा तपाईंलाई कतिपय ठाउँमा परेका समस्या, तपाईंले गुमाउन परेका अवसर तथा कमाउनु परेका वैमनश्यताको पनि म आँकलन गर्न सक्छु ।

तपाईंमा निर्णय लिनुपर्दा उतारचढाव देखिन्छ तर निर्णय गरिसकेपछि त्यसमा अडिनुपर्छ भन्ने प्रयोजित कठोरता छैन । ‘गल्ती भएछ’ भनेर खुला तरिकाले भन्नसक्ने क्षमता तपाईंमा छ । एउटा गल्ती टाल्न १० गल्ती गर्ने वा १० टालाले एक गल्ती टाल्ने सुतुरमुर्गे चरित्र तपाईंमा छैन । एउटा राजनेतामा हुनुपर्ने गुण यही हो ।

तपाईं समकालीन अन्य केही नेताजस्तो कुटिल हुनुहुन्न । जिब्रो चपाएर बोल्ने बानी तपाईंको छैन । तपाईं कठोर बोल्नुहुन्छ, अपाच्य बोल्नुहुन्न । जनताको स्मरणशक्तिको सम्मान गर्नुहुन्छ । अस्ति के बोलेको थिएँ । आज के बोल्दैछु भनेर हेक्का गर्ने गर्नुहुन्छ । तपाईंले लगातार शान्ति सम्झौताका लागि नेपाली काङ्ग्रेस र गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नायकीय भूमिका लागि जस्ताको त्यस्तै बताउँदै आउनुभएको छ । कोही नेता यस्ता पनि छन् जो पुष्पकमल र गिरिजाभन्दा मैले शान्ति सम्झौतामा बढी योगदान दिएको छु भन्दछन् । यस्तो सुनेर ढुङ्गा पनि लाजले हाँस्लान् सायद ।

यति हुँदाहुँदै पनि तपाईंका कतिपय निर्णय कालान्तारमा तपाईंकै लागि उपयुक्त भएनन् । यस्तो लाग्छ, तपाईंमा निर्णय क्षमता अपरिपक्क छ । अथवा, नेपालको सन्दर्भमा ठूला निर्णय गर्दा आउन सक्ने दबाब थाम्न सक्ने क्षमता वा कौशलको कमी छ तपाईंमा ।

आज, पत्र लेख्दैगर्दा शान्ति सम्झौताका एक सारथी तपाईंलाई विगत सम्झाउने प्रयास गर्दिनँ तर विगतलाई हेरेर निर्णय गर्नुभयो भने त्यस्ता निर्णय तपाईं र देशका लागि दूरगामी सुखद् हुनेछन् । तपाईंले राष्ट्रपतिमा गिरिजाप्रसादलाई समर्थन गर्न नसकेको घटनालाई पटक-पटक आफ्नो भूल वा कमजोरी थियो भनेर स्वीकार गर्नुभएको छ । सत्य बोल्ने साहस गर्नुभएको छ । म तपाईंको यही साहस, क्षमता र स्पष्टताको पक्षपाती हुँ । यस सन्दर्भमा म तपाईंंको समर्थक मात्र होइन प्रशंसक पनि हुँ ।

शान्ति सम्झौताका सारथी हुनुभएकाले यसलाई निष्कर्षमा पुऱ्याउने जिम्मेवारी तपाईंमा छ । यो इतिहास र वर्तमानले तपाईंलाई दिएको गहन दायित्व हो । यस सन्दर्भमा कसैले पनि मेरो र पुष्पकमलको दायित्व बराबर छ भन्न सुहाउँदैन । गिरिजाप्रसाद कोइरालाले यो जिम्मेवारी तपाईंलाई छाडेर जानुभएको छ । यस सन्दर्भमा, शान्तिप्रक्रियालाई पूर्णता दिने दायित्वमा तपाईं नेकपा माओवादी केन्द्रको अध्यक्षमात्र होइन सम्पूर्ण नेपालको भरोसा हुनुहुन्छ । तपाईंले यस्तो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ । अशान्ति थियो र त शान्ति प्रक्रिया आवश्यक भयो । यदि यसो हो भने अशान्ति तपाईंकै नेतृत्वमा भएको थियो र तपाईंकै नेतृत्वमा शान्ति स्थापना हुनुपर्थ्यो । त्यो भयो । अब शान्ति प्रक्रियालाई पूर्णता दिन इतिहासले दिएको जिम्मेवारी तपाईंले नै पूरा गर्नुपर्छ । यो तपाईंको चुनौती र अवसर हो ।

आज देशमा शान्ति प्रक्रिया, सङ्घीयता र प्राप्त समग्र उपलब्धिलाई खिसीट्युरी गर्ने संयोजित, प्रायोजित भीड बढ्दै छ । विभिन्न नाममा शान्तिप्रक्रियालाई औचित्यहीन देखाउन खोजिँदै छ । यस्तो अवस्थामा सिंहदरबारले मात्र होइन देशले नै तपाईंको नेतृत्वको अपेक्षा गरेको छ ।

नेपाली काङ्ग्रेस, नेकपा माओवादी केन्द्र, नेकपा एकीकृत समाजवादी, जनमोर्चा, जनता समाजवादीलगायतको गठबन्धन विभिन्न असहमतिबीच एउटा सहमति थियो । खासगरी संविधान रक्षा र संसद्को गरिमा बचाउने कार्यका लागि । गठबन्धनले अपेक्षाकृत नभए पनि आवश्यक सफलता पाएकै थियो । नेपाली काङ्ग्रेसको एक पार्ट (पार्टीले होइन) का कारण तपाईंले जुन निर्णय लिन बाध्य हुनुभयो यसलाई स्वभाविक भन्नुपर्छ । साहसका साथ काङ्गे्रसबाहेक अन्य शक्तिलाई विश्वासमा लिएर सरकार गठन गर्नुभयो, यो जायज कदम थियो । करिब ८०–९० प्रतिशत काङ्गे्रसीजन तपाईंलाई नै पहिलो खेपको प्रधानमन्त्री बनाउन चाहन्थे । राष्ट्रपतिमा काङ्ग्रेसले दाबी गर्नुपर्छ भन्दै थिए तर काङ्ग्रेस नेतृत्वले यहाँ परिस्थितिको राम्रो आँकलन गरेन । साथै, राजनीतिक इमानदारी पनि देखाएन । मानौँ उनीहरू दाहाल र नेपालहरूले आत्मसमर्पण गर्नुपर्छ र सबै काङ्ग्रेसलाई दिनुपर्छ भन्ने काँचो मानसिकतामा थिए । त्यस्तो अवस्थामा आफ्ना प्रतिकुलतालाई अनुकुलतामा बदल्नु तपाईंको राजनीतिक कौशललाई आलोचना गर्नु आवश्यक छैन । प्रतिकूलतालाई अनुकूलतामा बदल्ने कला पनि हो राजनीति । काङ्ग्रेसका वरिष्ठ नेता रामचन्द्र पौडेललगायत धेरैले तपाईंको कदमलाई बाध्यकारी अप्रिय घटना भनेकै हुन् । काङ्ग्रेसबाट दाहाललाई धोका भएको हो भनेकै हुन् । यसको मतलव परिस्थितिअनुसार तपाईंले लिनुभएको निर्णयमा काङ्ग्रेसको ठुलो पङ्क्तिले सद्भाव राख्दथ्यो र यसैको परिणाम तपाईंको सरकारलाई विश्वासको मत दिएको हो काङ्ग्रेसले । आजका मितिसम्म तपाईंको निर्णयमा काङ्ग्रेसले खोट देखाउने हैसियत राख्दैन ।

राष्ट्रपति निर्वाचनको समय सामुन्ने देश छ । यसमा मूलतः तपाईं निर्णायक हुनुुहन्छ । शान्ति सम्झौताको एउटा पक्ष काङ्ग्रेसलाई पूरै भित्तामा पुऱ्याएर इतिहासले तपाईंलाई सुम्पिएकोे शान्ति सम्झौतालाई पूर्णता दिने कार्यमा तपाईं सफल हुनुहुने छैन । सरकार र संसद्को बाँडफाँड भएको छ । यसलाई शक्ति बाँडफाँड भने पनि हुन्छ । सहकार्य र सहमति भने पनि हुन्छ । राष्ट्रपतिमा शक्ति सन्तुलनका लागि काङ्ग्रेसलाई उपेक्षा गर्नु तपाईं र देशका लागि पनि हानीकारक हुनसक्छ । गिरिजाप्रसादको घटनाले पनि यो पुष्टि गरेको छ ।

शान्ति सम्झौतालाई निष्कर्षमा पुऱ्याउन नेपाली काङ्ग्रेसमा गिरिजाप्रसाद कोइरालापछि सबैभन्दा बढी योगदान दिनुभएका पार्टीका वरिष्ठ नेता रामचन्द्र पौडेल राष्ट्रपतिको चर्चामा हुनुहुन्छ । यो स्वभाविक पनि हो । उहाँको योगदान, समर्पण र सादगी जीवनले राष्ट्रपति पदको गरिमा बचाउने छ । रामचन्द्र पौडेलको योगदान र विश्वासको राजनीति गर्ने स्वभावलाई मैलेभन्दा तपाईं बढी जान्नुहुन्छ । उहाँ र तपाईंका केही स्वाभाव मिल्छन् उहाँ पनि स्पष्ट बोल्नुहुन्छ । यही कारण कतिपय ठाउँमा उहाँ पनि विवादमा पर्नुभएको छ तर बोलेको कुरामा अडिग रहने र लागेका कामलाई फत्ये गर्ने उहाँको स्वभावलाई तपाईंले बढी चिन्नुहुन्छ ।

मुलुकमा बिग्रँदा बिग्रँदै पनि सहमतिको वातावरण बन्न लागेको छ । सरकार, संसद् र राष्ट्रप्रमुखको नेतृत्वमा भिन्न दलहरूको प्रतिनिधित्वले समकालीन राजनीतिलाई हानी गर्नेछैन । काङ्ग्रेसलाई सँगै लिएर हिँड्नुपर्ने दायित्व पनि तपाईंमा आएको छ । काङ्ग्रेस नेतृत्वले गल्ती गरेकै हो तर काङ्ग्रेसले होइन । तपाईंले काङ्ग्रेस नेतृत्व र काङ्ग्रेस भिन्न पदार्थ हुने भन्ने राजनीतिक विज्ञान बुझिदिनुहोस् । गिरिजाबाबु प्रकरणको जस्तो पश्चाताप गर्नु नपरोस् । जसले जे भने पनि शान्ति प्रक्रियालाई पूर्णता दिने ऐतिहासिक जिम्मेवारी पाउनुभएका तपाईंसँग देशले संवाद, सहमति र सहकार्यको कौशल अपेक्षा गरेको छ ।

• त्रिभुवनचन्द्र वाग्ले