धेरैलाई लाग्छ- राजनीति केवल नेताहरूको काम हो, तर वास्तविक राजनीति भने परिवार र समाजको चेतनाबाट सुरु हुन्छ । जब आमा प्रश्न गर्छिन्- ‘किन हाम्रो छोरीलाई समान अवसर मिल्दैन ? किन हाम्रो गाउँमा सडक छैन ?’ तब राजनीतिलाई दिशा दिने ऊर्जा जन्मिन्छ । यही ऊर्जा बिस्तारै नितिमा परिणत हुन्छ, जसले देश रुपान्तरण गर्छ ।
✍ डा. टीका ढकाल
गाउँको साँघुरो बाटो हुँदै बिहानै घाम झुल्कँदा एउटा आमा हातमा डोको बोकेर निस्कन्छिन् । घरमा बालबच्चा सुतिरहेका हुन्छन्, तातो दुध उमाल्दै गरेको गन्धले भान्सा भरिएको हुन्छ । उनी आफ्नो जीवनको कठिन यात्रालाई मुस्कानले ढाक्छिन्, तर उनको मुटुमा बोकेर हिँड्ने सपना भने अनन्त हुन्छ । उनको सपना केवल आफ्ना छोराछोरीलाई लेखपढ गराउन सक्ने मात्र होइन, उनीहरूलाई सचेत, जिम्मेवार र समाजप्रति उत्तरदायी बनाउन सक्ने हो । यसरी हेर्दा, एउटी आमा आफ्नै मौन स्वरलाई सामाजिक रुपान्तरणको जग बनाउन सक्ने शक्ति बोकेर हिँडिरहेकी हुन्छिन् ।
आमा जब सन्तानलाई जन्म दिन्छिन्, त्यो सन्तान शुद्ध, निष्कलंक र पवित्र हुन्छ । कुनै बच्चा अपराधी भएर जन्मिँदैन, दुष्ट भएर जन्मिँदैन, भ्रष्ट भएर जन्मिँदैन । तर, त्यस बच्चाले जीवनमा कस्तो बाटो समात्छ भन्ने कुरा केवल आमा-बुबाको हातमा सीमित नभइ त्यसमा समाज, संस्कार र वातावरणको प्रभाव पनि निर्णायक हुन्छ । आमा चाहे जतिसुकै मेहनत किन गरिरहेकी नहुन्, यदि वरिपरिको समाजमा अनुशासनको कमी छ, मूल्य-मान्यतामा गिरावट छ भने उनको सन्तान त्यसैको असरमा पर्छ । त्यसैले सन्तानको भविष्य केवल आमा वा परिवारकै परिणाम नभइ समग्र समाजको प्रतिफल हो भन्ने कुरा बुझ्न जरुरी हुन्छ ।
कुनै आमा संसारमा यस्तो छैनन् जसले आफ्नो छोराछोरी चोर, डाँका वा तस्कर होस् भनेर चाहुन् । हरेक आमाको चाहना हुन्छ आफ्नो बच्चा इमानदार, चरित्रवान्, नैतिक र समाजप्रति उत्तरदायी होस् । तर, यस सपनालाई व्यवहारमा उतार्न समाजकै सक्रिय भूमिका चाहिन्छ । यदि विद्यालयमा सही शिक्षा पाइन्छ, छरछिमेकमा असल संस्कार देखाइन्छ, मित्रतामा सत्य र श्रमको आदर्श हुन्छ भने मात्र आमाले दिएको शिक्षाले गहिरो प्रभाव पारेको हुन्छ । त्यसैले समाजलाई सही बाटोमा राख्ने जिम्मेवारीमा पनि आमा आफैं सचेत र शिक्षित हुनुपर्ने हुन्छ ।
आमाहरूले आफ्नै जीवनबाट त्याग गरेर सन्तानलाई मार्गदर्शन गर्छिन् । तर, एउटी आमाको सपना, प्रतिष्ठा र इज्जत सुरक्षित गर्न अर्को आमाको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । एउटा आमाले छोरीलाई पढाउने सपना देख्दा अर्को आमाले आफ्ना छोरालाई मात्र प्राथमिकता दिएर असमानता बढायो भने त्यो असमानताले समाजमै असर पार्छ । त्यसैले आमाहरूबीचको सहकार्य र समर्थनको अनिवार्य हुन्छ । एउटी आमा सचेत भएरमात्र पुग्दैन, जबसम्म अरू आमाहरूले पनि चेतना आत्मसात् गर्दैनन्, तबसम्म समाजलाई स्थायी रुपान्तरण गर्न सकिँदैन ।
आमाहरूको आवाज केवल भान्साको काममा सीमित हुँदैन, यो आवाजले पुस्तापुस्ता जोड्ने संस्कारको सूत्र बुनिरहेको हुन्छ । कहिले कथाको रूपमा, कहिले लोरीको धुनमा, कहिले चुपचाप आँसुको धारा बगाउँदा पनि उनले दिएको शिक्षा अमूल्य हुन्छ । समाजमा जति पनि ठूला परिवर्तन भएका छन्, त्यसको बीउ प्राय आमा नै हुन्छन् । एउटा बच्चाले पहिलोपटक ‘म’ भन्न सिक्दा उसले आमा नै भन्छ, जीवनको पहिलो पाठ आमा नै पढाउँछिन् । यही आधारमा संस्कार बन्छ, सोचाइ बन्छ र समाज बिस्तारै रुपान्तरणतर्फ अघि बढ्छ ।
आमाहरूको आवाज केवल करुणा वा पीडाको प्रतिध्वनि होइन, यो आशा, संघर्ष र भविष्यको उद्घोष हो । समाज रुपान्तरणको जग दृढ बनाउन, हाम्रो संस्कारलाई अझ स्पष्ट बनाउन र नयाँ पुस्तालाई जिम्मेवार बनाउन आमाहरूको आवाज अपरिहार्य छ ।
संसारका धेरै आन्दोलनहरूमा आमाहरूको स्वरले निर्णायक भूमिका खेलेको पाइन्छ । हाम्रो देशमै हेरौँ, महिला र आमाहरूले आवाज नउठाएको भए शिक्षाको अधिकार, समानताको माग वा घरेलु हिंसाविरुद्धको प्रतिरोध यति ठुलो हुन्थेन । आमा केवल परिवारको मुटु होइनन्, समाजको संवेदनशील धड्कन हुन् । जब आमा बोल्छिन्, त्यो स्वरले घरको झ्याल ढोकाबाट बाहिर निस्केर बस्ती, गाउँ, शहर र अन्ततः राष्ट्रलाई नै हल्लाउँछ ।
आजको नयाँ पुस्ता, जसलाई हामी GenZ भनेर चिन्छौँ, उनीहरूले आमा-बुबा भन्दा फरक संसारमा आँखा खोलिरहेका छन् । डिजिटल युग, सूचना प्रवाहको तीव्रता र विश्वव्यापी सोचाइले उनीहरूलाई नयाँ बाटो देखाएको छ । तर त्यो नयाँ बाटोमा हिँड्दा पनि संस्कार र चेतनाको जग भने आमा नै बनाइदिनु पर्छ । स्मार्टफोनमा समाचार पढ्ने, सामाजिक सञ्जालमा विचार व्यक्त गर्ने, अनलाइन कक्षामा सहभागी हुने यी सबै कुराको आभास पनि त्यतिबेला मात्रै सकारात्मक हुन्छ, जब घरभित्र आमाबुबाले मूल्य, संस्कार र जिम्मेवारीको बीउ रोपिदिएका हुन्छन् । त्यसैले आमाहरूको आवाज केवल भूतकालीन सम्झनामा सीमित छैन, यो भविष्य निर्माणको प्रमुख श्रोत पनि हो ।
आफ्नो कठिनाइलाई सजिलो बनाइरहेको देखाउन सक्ने कला आमामा असाधारण हुन्छ । आमा आफू भोकै बसेर छोराछोरीलाई खुवाउँछिन्, आफू निरक्षर भएर पनि पढ्न लेख्नका लागि प्रेरणा दिन्छिन् । जब छोरी वा छोरो विद्यालयबाट किताब लिएर आउँछ, आमा पढ्न सक्दिनन् तर भन्छिन्, ‘पढ तिमी, तिम्रो पढाइ नै मेरो आँखाको ज्योति हो ।’ यस्तो वाक्य केवल सानोतिनो प्रोत्साहन होइन, यो समाज रुपान्तरणको अदृश्य आधार हो ।
राजनीतिक चेतना फैलाउन पनि आमाहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । घरभित्र जब आमा राजनीति बुझ्छिन्, सन्तानलाई छलफल गर्छिन् तब त्यो परिवार मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज शिक्षित हुन्छ । धेरैलाई लाग्छ- राजनीति केवल नेताहरूको काम हो, तर वास्तविक राजनीति भने परिवार र समाजको चेतनाबाट सुरु हुन्छ । जब आमा प्रश्न गर्छिन्- ‘किन हाम्रो छोरीलाई समान अवसर मिल्दैन ? किन हाम्रो गाउँमा सडक छैन ?’ तब राजनीतिलाई दिशा दिने ऊर्जा जन्मिन्छ । यही ऊर्जा बिस्तारै नितिमा परिणत हुन्छ, जसले देश रुपान्तरण गर्छ ।
त्यसैले आमाहरूको आवाजलाई ‘मौन आवाज’ भनिन्छ, तर यसको प्रभाव गर्जन बराबर हुन्छ । कहिलेकाहीँ आमाहरू बोल्दैनन्, तर उनीहरूको व्यवहार, माया, अनुशासन र त्याग नै शिक्षाको महान् पाठ हुन्छ । एक जना लेखकले भनेका थिए, ‘आमाको मौनता पनि समाजको शक्तिशाली भाषा हो ।’ यही मौनतालाई हामी बुझ्न सक्ने हो भने, हाम्रो समाजलाई नयाँ स्तरमा लैजान सकिन्छ ।
‘समाज रुपान्तरणको जग आमाहरूको आवाज’ केवल एउटा भावनात्मक वाक्य होइन, यो हाम्रो जीवनको यथार्थ हो । प्रत्येक घरको आँगनबाट सुरु भएको त्यो स्वर बिस्तारै गाउँ, समाज हुँदै राष्ट्रमा फैलिन्छ । जब हामी त्यो स्वरलाई सुन्ने, सम्मान गर्ने र त्यसअनुसार कदम चाल्ने क्षमता विकास गर्छौं, तबमात्रै समाजको साँच्चै रुपान्तरण हुन्छ ।
समाज रुपान्तरण भनेको केवल संरचनागत परिवर्तन मात्र होइन, सोचाइ र चेतनाको रूपान्तरण हो । र, सोचाइ र चेतनालाई परिवर्तन गर्ने सबैभन्दा बलियो शक्ति आमा हुन् । जब आमा आफ्ना छोराछोरीलाई बराबरी व्यवहार गर्छिन्, तब लैङ्गिक समानताको आधार बस्छ । जब आमा आफ्ना सन्तानलाई इमानदारी र परिश्रम सिकाउँछिन् तब सामाजिक न्यायको आधार बस्छ । जब आमा आफ्ना छोराछोरीलाई विविधतामा एकताको महत्त्व बुझाउँछिन् तब सहिष्णुताको आधार बस्छ ।
आजको दिनमा, जब हामी समाजलाई समावेशी, समान र दीगो बनाउन चाहन्छौँ तब आमाहरूको आवाजलाई केन्द्रमा राख्नैपर्छ । आमाहरूको आवाज केवल करुणा वा पीडाको प्रतिध्वनि होइन, यो आशा, संघर्ष र भविष्यको उद्घोष हो । समाज रुपान्तरणको जग दृढ बनाउन, हाम्रो संस्कारलाई अझ स्पष्ट बनाउन र नयाँ पुस्तालाई जिम्मेवार बनाउन आमाहरूको आवाज अपरिहार्य छ ।
यदि आमा शिक्षित र सचेत हुन्छिन् भने उनी आफ्ना छोराछोरीको मनोविज्ञान बुझ्न सक्थिन् उनीहरूलाई केवल पढाइ-लेखाइमा मात्र होइन, जीवन-मूल्य र व्यवहारमा पनि सही मार्गदर्शन गर्न सक्थिन् । यसरी आमाले समयमै भावनात्मक आवश्यकता, सामाजिक दबाब, मानसिक उतारचढाव बुझिदिन सकेको भए सन्तानमा देखिने कमजोरी, नैतिक जिम्मेवारीको कमी वा समाजविरोधी प्रवृत्तिहरू धेरै हदसम्म कम हुन सक्थे । तर, दुर्भाग्यवश समाजले धेरै आमालाई अझै जीविकासँग जोडिएको शिक्षाबाट टाढा राख्यो, कैयौं आमाहरूलाई आत्मनिर्भर र सक्षम बनाउन आवश्यक अवसर दिएन । यदि समयमै सम्पुर्ण आमा शिक्षित र सशक्त हुन सकेका भए आज कुनै पनि आमा आफ्ना सन्तानका कारण पीडित वा दुःखी हुनुपर्ने अवस्था आउँदैनथ्यो । शिक्षित आमाले मात्र आफ्ना छोराछोरीलाई जीवन मार्गदर्शन दिने, सही या गलत छुट्याउने र समाजलाई नैतिकताको बाटोमा राख्ने सक्ने क्षमता राख्छिन् ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, ‘समाज रुपान्तरणको जग आमाहरूको आवाज’ केवल एउटा भावनात्मक वाक्य होइन, यो हाम्रो जीवनको यथार्थ हो । प्रत्येक घरको आँगनबाट सुरु भएको त्यो स्वर बिस्तारै गाउँ, समाज हुँदै राष्ट्रमा फैलिन्छ । जब हामी त्यो स्वरलाई सुन्ने, सम्मान गर्ने र त्यसअनुसार कदम चाल्ने क्षमता विकास गर्छौं, तबमात्रै समाजको साँच्चै रुपान्तरण हुन्छ । आमाहरूको आवाजबिना समाज अधुरो हुन्छ, आमाहरूकै स्वरमा भविष्यको दिशा लुकेको हुन्छ ।
(लेखक डा. ढकाल नेपाल बौद्धिक परिषदको सचिव तथा प्रचारप्रमुख हुन् ।)
प्रतिक्रिया