के छ अमेरिकाद्वारा प्रस्तावित शान्ति सम्झौतामा ?

सिंगो युक्रेन रुसमा गाभिनुभन्दा सार्वभौमिकता टुक्क्र्याएर भएपनि युक्रेन बचाउनु नै ट्रम्पको शान्ति प्रस्तावको अन्तर्य हो । त्यस्तै अब अमेरिकाले मुनेरो डक्ट्रिनअनुसार दक्षिण अमेरिका र मध्ये अफ्रिका, रुसले सिङ्गो युरोप र चीनले एसियाको बर्चस्व स्वीकार गर्ने शक्तिराष्ट्रहरूको भित्री रणनीतिलाई बुझ्दा साना राष्ट्रहरूले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सक्लान् कि ! अन्यथा अबको भू-राजनैतिक खिचातानीले विश्वमा धेरै साना कमजोर राष्ट्रहरूको अस्तित्व धरापमा पर्न सक्ने खतरालाई कसैले रोक्न सक्ने छैन ।

✍ डिल्ली अम्माई

‘ट्रम्पको युक्रेन शान्ति योजना पुटिनका लागि उपहार हो’- प्रसिद्ध युरोपियन राजनैतिक विश्लेषक केनेथ रोथले द गार्जियन पत्रिकामा भनेका छन् । उनले २८ बुँदे प्रस्तावित शान्ति सम्झौताको अध्ययन पछि गरेको विश्लेषणको टुक्रा हो यो ।

अमेरिकाको लागि शत्रु बन्नु खतरा हो भने मित्र बन्नु अति भयानक ! अमेरिकी रक्षाविज्ञ हेनरी किसिन्जरले संसारलाई धेरै अगाडि नै भनेका थिए । तर यसको अन्तर्यलाई ख्याल नगर्दा संसारका धेरै जेलेन्स्कीहरूले देश नै विघटन गर्नुपर्ने अवस्थामा पुऱ्याएका छन् ।

युक्रेन युद्धबाट अमेरिकाले भाग्ने बाटो खोल्नको लागि युक्रेन र रुससमक्ष एक शान्ति प्रस्तावको पासा फ्याँकेको छ । यो प्रस्ताव नमाने युक्रेनले गम्भीर परिणाम ब्यहोर्ने भनेर ट्रम्पले युक्रेनी राष्ट्रपति जेलेन्स्कीलाई केही दिनको म्यादसहित चुनौती दिएका छन् । अमेरिकाबिना युरोपको गुनासो गर्नु सिवाय दम छैन भने जेलेन्स्की कायल भएका छन् । हुन्छ के त्यो त हेर्दै जाउँ ।

जेलेन्स्की ‘ट्रम्प र पुटिनको दुष्कर्ममा फसे’ – अहिले संसारभरी यही चर्चा छ । शान्ति-सम्झौताको लागि जमिन त्याग्न बाध्य हुने डरका बीचमा युक्रेनका राष्ट्रपतिलाई ह्वाइट हाउसमा बोलाइँदा युरोपले आफूलाई ‘बिचरा’को रूपमा हेरिरहेको छ । संयुक्त राज्य अमेरिकाको २८बुँदे प्रस्ताबलाई रुसले सकारात्मक रूपमा लिएको प्रतिक्रिया आइरहेका छन् । २८ वटा मुख्य बुँदाहरूमा युक्रेनलाई स्वीकार्य हुन सक्ने केही कुराहरू छन् । युक्रेनको सार्वभौमिकता, खनिज सौदा लगायत केही बुँदाहरू अस्पष्ट मात्र नभइ देश नै रहने वा नरहने अबस्थामा देखिन्छन् ।

ट्रम्पको प्रस्तावहरू स-शब्द निम्नानुशार राखिएको छ-

१. युक्रेनको सार्वभौमिकता निश्चित गरिनेछ ।
२. रूस, युक्रेन र युरोप बीच एक व्यापक गैर-आक्रमण सम्झौता सम्पन्न हुनेछ । यो सम्झौता पछि विगत ३० वर्षका सबै नीतिगत अस्पष्टताहरू समाधान भएको मानिनेछ ।
३. रूसले छिमेकी देशहरूमा आक्रमण गर्ने छैन र नाटो थप बिस्तार हुने छैन ।
४. विश्वव्यापी सुरक्षा सुनिश्चित गर्न र सहयोग र भविष्यको आर्थिक विकासको लागि अवसरहरू बढाउन सबै सुरक्षा समस्याहरू समाधान गर्न र तनाव कम गर्ने अवस्था सिर्जना गर्न संयुक्त राज्य अमेरिकाको मध्यस्थतामा रूस र नाटो बीच छिट्टै वार्ता हुनेछ ।
५. युक्रेनले भरपर्दो सुरक्षा ग्यारेन्टीहरू प्राप्त गर्नेछ ।
६. युक्रेनी सशस्त्र सेनाको आकार ६,००,००० कर्मचारीहरूमा सीमित हुनेछ ।
७. युक्रेनले आफ्नो संविधानमा नाटोमा सामेल नहुने कुरामा सहमति जनाउनु पर्नेछ, र नाटोले आफ्नो कानूनमा भविष्यमा युक्रेनलाई प्रवेश नदिने प्रावधान समावेश गर्न सहमति जनाइने छ ।
८. नाटो युक्रेनमा सेना नराख्न सहमत हुनेछ ।
९. युरोपेली लडाकु विमानहरू पोल्याण्डमा तैनाथ गरिनेछन् ।
१०. अमेरिकी ग्यारेन्टी : (नम्बर ५ तब लागु हुनेछ जब १० का कन्डिसन पुरा हुनेछन् ।)
अमेरिकाले ग्यारेन्टीको क्षतिपूर्ति पाउनेछ;
यदि युक्रेनले रूसमा आक्रमण गर्छ भने, यसले तत्काल ग्यारेन्टी गुमाउनेछ;
यदि रूसले युक्रेनमा आक्रमण गर्छ भने, निर्णायक समन्वित सैन्य प्रतिक्रियाको अतिरिक्त, सबै विश्वव्यापी प्रतिबन्धहरू पुनस्र्थापित गरिनेछ, नयाँ क्षेत्र (युक्रेनबाट जितेका) को मान्यता र यस सम्झौताका अन्य सबै फाइदाहरू रद्द गरिनेछ;
यदि युक्रेनले बिनाकारण मस्को वा सेन्ट पिटर्सवर्गमा मिसाइल प्रहार गर्छ भने, सुरक्षा ग्यारेन्टी अमान्य मानिनेछ ।
११. युक्रेन युरोपियन युनियन (इयू) सदस्यताको लागि योग्य मानिने छ र यो मुद्दाउपर विचार गरिँदै गर्दा युरोपेली बजारमा छोटो अवधिको प्राथमिकता पहुँच प्राप्त गर्नेछ ।
१२. युक्रेनको पुनर्निर्माणका लागि उपायहरूको एक शक्तिशाली विश्वव्यापी प्याकेज, जसमा निम्नलिखित कुराहरू समावेश छन् :
✦ प्रविधि, डेटा केन्द्रहरू, र कृत्रिम बुद्धिमत्ता सहित द्रुत गतिमा बढ्दो उद्योगहरूमा लगानी गर्न युक्रेन विकास कोषको सिर्जना ।
✦ संयुक्त राज्य अमेरिकाले पाइपलाइन र भण्डारण सुविधाहरू सहित युक्रेनको ग्यास पूर्वाधारको संयुक्त रूपमा पुनर्निर्माण, विकास, आधुनिकीकरण र सञ्चालन गर्न युक्रेनसँग सहकार्य गर्नेछ ।
✦ शहरहरू र आवासीय क्षेत्रहरूको पुनर्स्थापना, पुनर्निर्माण र आधुनिकीकरणको लागि युद्ध प्रभावित क्षेत्रहरूको पुनस्र्थापना गर्न संयुक्त प्रयासहरू गरिने छ ।
✦ पूर्वाधार विकासमा सहयोग गरिने छ । खनिज र प्राकृतिक स्रोतहरूको निकासी हुने छ ।
✦ विश्व बैंकले यी माथिका प्रयासहरूलाई तीव्र पार्न विशेष वित्तपोषण प्याकेज विकास गर्नेछ ।
१३. रूसलाई विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा पुनः एकीकृत गरिनेछः
✦ प्रतिबन्धहरू हटाउने बारेमा चरणबद्ध रूपमा र केस-दर-केस आधारमा छलफल र सहमति गरिनेछ ।
✦ संयुक्त राज्य अमेरिकाले ऊर्जा, प्राकृतिक स्रोतहरू, पूर्वाधार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डेटा केन्द्रहरू, आर्कटिकमा दुर्लभ पृथ्वी धातु निकासी परियोजनाहरू र अन्य पारस्परिक रूपमा लाभदायक कर्पोरेट अवसरहरूको क्षेत्रमा पारस्परिक विकासको लागि दीर्घकालीन आर्थिक सहयोग सम्झौतामा प्रवेश गर्नेछ ।

• रूसलाई आठको समूह (जी ८) मा पुनः सामेल हुन आमन्त्रित गरिनेछ ।
  १४. स्थिर कोषहरू निम्नानुसार प्रयोग गरिनेछ :
  ✦ युक्रेनमा पुनर्निर्माण र लगानी गर्न अमेरिकाको नेतृत्वमा गरिएको प्रयासमा १०० अर्ब डलर जम्मा गरिएको रूसी सम्पत्ति समेत लगानी गरिनेछ;
  अमेरिकाले यस उद्यमबाट नाफाको ५० प्रतिशत प्राप्त गर्नेछ । युरोपले युक्रेनको पुनर्निर्माणको लागि उपलब्ध लगानीको मात्रा बढाउन १०० अर्ब डलर थप्नेछ । अस्थिर युरोपेली कोषहरू स्थिर गरिनेछन् । स्थिर रूसी कोषहरूको बाँकी भाग छुट्टै अमेरिकी–रूसी लगानी क्षेत्रमा लगानी गरिनेछ जसले विशिष्ट क्षेत्रहरूमा संयुक्त परियोजनाहरू कार्यान्वयन गर्नेछ । यो कोष सम्बन्धलाई सुदृढ पार्ने र साझा हित बढाउने उद्देश्यले द्वन्द्वमा नफर्कन बलियो प्रोत्साहन सिर्जना गर्ने उद्देश्यले गरिनेछ ।
  १५. यस सम्झौताका सबै प्रावधानहरूको पालनालाई प्रवर्द्धन र सुनिश्चित गर्न सुरक्षा मुद्दाहरूमा संयुक्त अमेरिकी–रूसी कार्य समूह स्थापना गरिनेछ ।
  १६. रूसले युरोप र युक्रेनप्रति आक्रामक नहुने नीतिलाई कानूनमा स्थापित गर्नेछ ।
  १७. संयुक्त राज्य अमेरिका र रूसले आणविक सीमितता (START I) सन्धि सहित आणविक हतियारहरूको अप्रसार र नियन्त्रण सम्बन्धी सन्धिहरूको वैधता विस्तार गर्न सहमत हुनेछन् ।
  १८. आणविक हतियारहरूको अप्रसार सम्बन्धी सन्धिअनुसार युक्रेन गैर-आणविक राज्य हुन सहमत हुनुपर्ने छ ।
  १९. जापोरिझिया आणविक ऊर्जा केन्द्र अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी(IAEA) को पर्यवेक्षणमा सुरु गरिनेछ, र उत्पादित बिजुली रूस र युक्रेनबीच समान रूपमा वितरण गरिनेछ – ५०ः५० ।
  २०. दुवै देशहरूले विभिन्न संस्कृतिहरूको समझदारी र सहिष्णुतालाई प्रवद्र्धन गर्ने, जातिवाद र पूर्वाग्रह हटाउने उद्देश्यले विद्यालय तथा समाजमा शैक्षिक कार्यक्रमहरू लागू गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नेछन् :
  ✦ युक्रेनले धार्मिक सहिष्णुता र भाषिक अल्पसंख्यकहरूको संरक्षणमा ईयुका नियमहरू अपनाउनेछ ।
  ✦ दुवै देशले सबै भेदभावपूर्ण उपायहरू खारेज गर्न र युक्रेनी तथा रुसी मिडिया र शिक्षाको अधिकारको ग्यारेन्टी गर्न सहमत हुनेछन् ।
  ✦ सबै नाजी विचारधारा र गतिविधिहरूलाई अस्वीकार र निषेध गर्नु पर्नेछ ।
  २१. क्षेत्रहरू :
  ✦ संयुक्त राज्य अमेरिका सहित क्रिमिया, लुहान्स्क र डोनेट्स्कलाई वास्तविक रूसी भुमिको रूपमा मान्यता दिइनेछ ।
  ✦ खेरसन र जापोरिजियालाई सम्पर्क रेखामा स्थिर गरिनेछ, जसको अर्थ सम्पर्क रेखाको रुपमा वास्तविक मान्यता प्राप्त हुनेछ ।
  ✦ रूसले पाँच क्षेत्रहरू बाहिर नियन्त्रण गर्ने अन्य सहमत क्षेत्रहरू त्याग्नेछ ।
  ✦ युक्रेनी सेनाहरू हाल नियन्त्रणमा रहेको डोनेट्स्क ओब्लास्टको भागबाट फिर्ता हुनेछन्, र यो फिर्ता क्षेत्रलाई एक तटस्थ गैह्रसैनिकीकृत बफर क्षेत्र मानिनेछ, जुन अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा रूसी संघको क्षेत्रको रूपमा मान्यता प्राप्त गर्ने छ । रूसी सेनाहरू यस गैह्र सैनिकीकृत क्षेत्रमा प्रवेश गर्नेछैनन् ।
  २२. भविष्यको क्षेत्रीय व्यवस्थामा सहमत भएपछि, रूसी संघ र युक्रेन दुवैले बल प्रयोग गरेर यी व्यवस्थाहरू परिवर्तन नगर्ने प्रतिबद्धता जनाउँनेछन् । यस प्रतिबद्धताको उल्लङ्घनको घटनामा कुनै पनि सुरक्षा ग्यारेन्टीहरू लागू हुने छैनन् ।
  २३. रूसले युक्रेनलाई व्यावसायिक गतिविधिहरूको लागि नीपर नदी प्रयोग गर्नबाट रोक्नेछैन, र कालो सागर पार गरेर अन्नको निःशुल्क ढुवानीमा सम्झौता गरिनेछ ।
  २४. बाँकी रहेका मुद्दाहरू समाधान गर्न एक मानवीय समिति स्थापना गरिनेछ :
  ✦ बाँकी रहेका सबै कैदीहरू र निर्जीव शरीरहरू ’सबैका लागि’ आधारमा आदानप्रदान गरिनेछ ।
  सबै नागरिक बन्दीहरू र बन्धकहरूलाई फिर्ता गरिनेछ, जसमा बालबालिकाहरू पनि समावेश छन् ।
  ✦ पारिवारिक पुनर्मिलन कार्यक्रम लागू गरिनेछ ।
  ✦ द्वन्द्व पीडितहरूको पीडा कम गर्न उपायहरू अपनाइने छ ।
  २५. युक्रेनले १०० दिनमा चुनाव गर्नेछ ।
  २६. यस द्वन्द्वमा संलग्न सबै पक्षहरूले युद्धको समयमा आफ्ना कार्यहरूको लागि पूर्ण आममाफी पाउनेछन् र भविष्यमा कुनै पनि दाबी नगर्न वा कुनै पनि गुनासो नगर्न सहमत हुनेछन् ।
  २७. यो सम्झौता कानुनी रूपमा बाध्यकारी हुनेछ । यसको कार्यान्वयन राष्ट्रपति डोनाल्ड जे. ट्रम्पको नेतृत्वमा रहेको शान्ति परिषद्ले अनुगमन र ग्यारेन्टी गर्नेछ । उल्लंघनका लागि प्रतिबन्ध लगाइनेछ ।
  २८. सबै पक्षहरू यस सम्झौतापत्रमा सहमत भएपछि, दुवै पक्ष सम्झौताको कार्यान्वयन सुरु गर्न सहमत भए पछि तुरुन्तै युद्धविराम लागू हुनेछ ।
  युक्रेनको सार्वभौमिकता ‘पुष्टि’ हुनेछ र ‘रूस, युक्रेन र युरोप बीच पूर्ण र पूर्ण व्यापक गैर-आक्रमण सम्झौता’ हुनेछ, जसमा कीभको लागि बलियो वा भरपर्दो ‘सुरक्षा ग्यारेन्टी’ र १०० दिनमा तुरुन्तै चुनावको माग हुनेछ ।

विवादास्पद मानिएका बुँदाहरू :

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ट ट्रम्पद्वारा प्रतावित रुस युक्रेनको सान्ती प्रस्तावमा धेरै कुराहरू सन्तुलनकारी र युद्धरत दुवै पक्षलाई मान्य हुने खालका भएपनि केही बुँदाहरू सन्देहात्मक छन् । जसमा आकस्मिक चुनाव, सेना कटौती र देशको सार्वभौमिकता विभाजनका बाध्यकारी बुँदाहरूमा युक्रेन र ईयुले कसरि हेर्छ भन्ने कुराले पनि अहम महत्व राख्छ ।

त्यस्तै, यदि रूसले युक्रेनमा आक्रमण गर्छ भने प्रतिबन्धहरूको पुनस्र्थापना र सम्झौता खारेज सहित ‘बलियो समन्वित सैन्य प्रतिक्रिया’ प्रस्ताव गरिएको छ, जसलाई रुसले कसरि प्रतिक्रिया दिन्छ भन्ने पनि हो । त्यस सन्दर्भमा ति बुँदाहरूको सर्वमान्य व्याख्या हुनु जरुरी देखिन्छ ।

यो परिस्थितिमा युक्रेनमा चुनाव लगभग असम्भव छ किनकि त्यहाँ ’मार्शल ल’ लागू छ, तर शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर भएमा सैद्धान्तिक रूपमा त्यो उल्झन समाधान हुन सक्छ ।

अर्को कुरा, सुरक्षा ग्यारेन्टीहरूमा, ती कसले प्रदान गर्ने र ती कति प्रभावकारी हुन सक्छन् भन्ने बारेमा कुनै विवरण छैन । यो युक्रेनमा आक्रमणलाई सबैमाथि आक्रमणको रूपमा व्यवहार गर्ने नेटो-शैलीको धारा पाँच प्रतिबद्धता भन्दा धेरै कम छ । यदि यो हस्ताक्षर गरियो भने कीभले अस्पष्ट वाचा भन्दा बढी चाहन्छ । सायद नेटोको सदश्य सरहको मान्यता किभले खोज्न सक्छ ।

युक्रेनको भूभाग हस्तान्तरण र सशस्त्र सेनामा कटौतीको बुँदाबारे :

‘युक्रेनको सार्वभौमिकता पुष्टि हुनेछ’ भनी घण्टी बजाउने घोषणा खोक्रो हुन्छ । क्रेमलिनको सपना, योजना युक्रेनी दुःस्वप्न हुनेछ । खेरसन र जापोरिजियाका विभाजित युक्रेनी प्रान्तहरूलाई स्थिर बनाउँदा, ट्रम्पको योजनाले युक्रेनलाई डोनेट्स्क प्रान्तको सबै त्याग्न बाध्य पार्नेछ । एक दशक भन्दा बढी लडाइँमा यसको सेनाले कब्जा गर्न नसकेको क्षेत्रको साथ रूसलाई पुरस्कृत गर्नु बाहेक, यो आत्मसमर्पणले युक्रेनी प्रतिरक्षालाई खतर्नाक रूपमा कमजोर पार्नेछ । १९९४ को बुडापेस्ट ज्ञापनपत्र, जसमा रूसले आफ्नो सोभियत युगको आणविक हतियार त्यागेको बदलामा युक्रेनको सीमाको सम्मान गर्ने वाचा गरेको थियो, र २०१४-२०१५ को मिन्स्क सम्झौताहरू, जसमा रूसले युद्धविराम र पूर्वी युक्रेनको कब्जा गरिएको क्षेत्र कीभमा फिर्ता गर्ने बाचा गरेको थियो- यस पटक हामीले पुटिनलाई किन विश्वास गर्ने ?

सबैभन्दा विवादास्पद प्रस्तावहरू मध्ये युक्रेनले आफ्नो कब्जा नगरिएको क्षेत्र हस्तान्तरण गर्ने र आफ्नो सशस्त्र सेनाको आकार घटाउने हो ।

‘युक्रेनी सेनाहरू हाल नियन्त्रणमा रहेको डोनेट्स्क ओब्लास्टको भागबाट फिर्ता हुनेछन्, र यो फिर्ता क्षेत्रलाई एक तटस्थ निशस्त्रीकृत बफर क्षेत्र मानिनेछ, जुन अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा रूसी संघको स्वामित्वको क्षेत्रको रूपमा मान्यता प्राप्त हुने छ । रूसी सेनाहरू यो निशस्त्रीकृत क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने छैनन् ।’

कम्तिमा एक चौथाई मिलियन युक्रेनीहरू बस्ने क्षेत्र – डोनेट्स्क ‘किल्ला बेल्ट’ शहरहरू स्लोभ्यान्स्क, क्रामाटोस्र्क र ड्रुज्किभका – लाई हस्तान्तरण गर्नु धेरैजसो युक्रेनीहरूलाई स्वीकार्य हुनेछैन । रूसले पोकरोभस्क शहर कब्जा गर्न एक वर्ष भन्दा बढी समय बिताइसकेको छ – युक्रेनले लडाई बिना यस्ता महत्त्वपूर्ण रणनीतिक केन्द्रहरू हस्तान्तरण गर्ने सम्भावना ज्यादै न्यून देखिन्छ ।

त्यस्तै, ‘युक्रेनी सशस्त्र सेनाको आकार ६, ००, ००० कर्मचारीहरूमा सीमित हुनेछ’ भन्ने अर्को बुँदाले पनि पुटिनको गिदी खाएको हुन सक्छ । जसलाई रुसले नमान्न सक्छ । कारण गत जनवरीमा युक्रेनको सेनामा ८८०, ००० सक्रिय कर्मचारी रहेको अनुमान गरिएको थियो, जुन फेब्रुअरी २०२२ मा पूर्ण-स्तरीय आक्रमणको सुरुवातमा २५०,००० थियो । अब बृहद शान्ति सम्झौतापछि त्यति ठुलो संख्यामा सेना रहनु संकास्पद देखिन्छ ।

‘हाम्रा रातो रेखाहरू स्पष्ट र अटल छन्’- यसै सन्दर्भमा युक्रेनी प्रतिनिधि क्रिस्टिना हायोभिशिनले संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्लाई भनेकी थिइन् ः ‘रूसी संघले अस्थायी रूपमा कब्जा गरेको युक्रेनी क्षेत्रलाई रूसीको रूपमा औपचारिक वा अन्यथा कहिल्यै मान्यता दिइने छैन । युक्रेनले आत्मरक्षाको अधिकार वा हाम्रो सशस्त्र सेनाको आकार वा क्षमतामा कुनै पनि सीमा स्वीकार गर्नेछैन ।’

मस्यौदामा यो पनि प्रस्ताव गरिएको छ कि ‘क्राइमिया, लुहान्स्क र डोनेट्स्कलाई संयुक्त राज्य अमेरिका सहित वास्तविक रूसीको रूपमा मान्यता दिइनेछ ।’

अर्को शब्दमा युक्रेनको संबिधान समेत बदल्नु पर्ने देखिन्छ, किनकि यसले युक्रेनको संविधानले आफ्नो सिमानालाई ‘अविभाज्य र अभेद्य’ भन्छ ।

अन्यत्र, खेरसन र जापोरिज्जियाका दक्षिणी क्षेत्रहरूमा, अग्रपंक्तिहरू स्थिर हुनेछन् र रूसले युक्रेनको अन्यत्र कब्जा गरेका क्षेत्रहरू त्याग्नेछ भनिएको छ तर त्यस्ता बिबादित क्षेत्रमा जनमत संग्रह गराउनु पर्ने कुराको कहिँ कतै उल्लेख छैन । यस्ता कुराहरूले सिमा सम्बन्धित दिर्घकालिक संघर्षलाई जन्म दिन सक्छन् ।

युक्रेनको भविष्य – ईयुसँग जोडिने तर नाटोसँग होइन भन्ने संकेतमा रुसले सहमति जनाउला वा के गर्ला यसै भन्न सकिन्न । यो युद्धको शुरुवात नाटो सदस्यताको लागि भएको हो वा प्रायोजित रुपमा पश्चिमाले आफ्नो हतियार बिक्रि र रुसको शक्ति कमजोर गराउन गरिएको प्रायोजित गरिएको थियो, अब अझै प्रष्ट हुने छ ।

किभले ‘गैर-आणविक राज्य’ बन्न पनि प्रतिबद्ध हुनुपर्छ । ऊ छनौटको लागि स्वतन्त्र छैन वा तटस्थ बस्नुको विकल्प छैन भन्ने कुराले पनि बिबाद सृजना गरेको देखिन्छ ।

यो बुँदाले भविष्यमा हुने कुनै पनि सम्झौतालाई नियन्त्रण गर्न बेलायत र फ्रान्सको नेतृत्वमा पश्चिमको गठबन्धन अफ द विलिंगको योजनालाई अस्वीकार गरेको देखिन्छ । यसले अमेरिका र युरोपबिचको अन्तरविरोधलाई अझै बढाएर लैजान सक्छ ।

रूसलाई एक्लोपनबाट फिर्ता ल्याउने वा पुन ‘जी एट’मा ल्याइने बुँदालाई जी सेभेनका अन्य देशहरूले पनि स्वीकार गर्नु पर्ने हुन्छ । तर त्यो बुँदामा पनि रुसले त्यति भर मान्ला जस्तो लाग्दैन ।

अहिलेको लागि यो बुँदा यथार्थ भन्दा धेरै टाढा देखिन्छ, पुटिनलाई अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतबाट पक्राउ वारेन्ट गरिएकोले त्यो कारवाहीबाट सर्वप्रथम मुक्त गरिनु जायज हुन्छ । रुसले त्यसको लागि अबस्य जोड दिने छ ।

यदि बेलायत, क्यानडा, फ्रान्स, जर्मनी, इटाली र जापान पूर्ण-स्तरीय आक्रमण अघि रुसलाई जी एटमा ल्याउने सवालमा अनिच्छुक थिए भने, अहिले त्यस्तो हुने सम्भावना अझ कम छ ।

रूसको जम्मा सम्पत्तिको बारेमा के हो ?

मस्यौदामा १०० अर्ब डलरको जम्मा रूसी सम्पत्ति ‘युक्रेनमा पुनर्निर्माण र लगानी गर्न अमेरिकी नेतृत्वको प्रयासमा’ लगानी गर्नुपर्ने प्रस्ताव गरिएको छ, जसमा अमेरिकाले ५० प्रतिशत नाफा प्राप्त गर्नेछ र युरोपले पुनर्निर्माणको लागि १०० अर्ब डलरको लगानी थप्नेछ । यसबाट थाह हुन्छ कि साम्राज्यबादीहरू अरुको सम्पतिमा कति लालायित रहन्छन् भन्ने कुरा । के यो कुरालाई रुसले मान्ला ?

अमेरिकाले युक्रेनको लागि यति महत्व किन दिएको छ भन्ने कुराले यो यस वर्षको सुरुमा युक्रेनसँग भएको अमेरिकी खनिज सम्झौताको सम्झना दिलाउँछ । अप्रतक्ष रुपमा युरोपेली संघलाई भारी बिलहरूको भारि बोकाएर दुर्लभ खनिजको लागि अमेरिकाले युक्रेनमा शान्ति चाहेको कुरामा अब सन्देह रहँदैन ।

युक्रेनको पुननिर्माणको लागि सम्झौतामा उल्लेख गरेको रकम पनि पर्याप्त नहुन सक्छः यस वर्षको सुरुमा युक्रेनमा पुनर्निर्माणको कुल लागत ४५२४ अर्ब (€५०६ अर्ब) राखिएको थियो ।

रुसको सम्पत्तिमा लगभग €२०० अर्ब बेल्जियममा युरोपियन बैंकमा राखिएको छ, र युरोपेली संघ हाल किभलाई आर्थिक र सैन्य रूपमा कोष दिन पैसा प्रयोग गर्ने योजनामा काम गरिरहेको छ । बास्तवमा त्यो सम्पति रुसको हो । यसमा रुसले सहमति दिने सम्भावना अत्यन्त कम छ ।

मस्यौदामा जनाइए अनुशार बाँकी जम्मा भएका सम्पत्तिहरू मस्यौदा अन्तर्गत ‘अमेरिका-रूसी लगानी योजना’ मा जानेछन्, त्यसैले रूसले आफ्नो केही पैसा फिर्ता आएको माने पनि त्यसले मात्र अमेरिकाको लागि आकर्षक आर्थिक लाभ हुने देखिन्छ ।

योजनामा के छैन ?

धेरै टिप्पणीकारहरूले औंल्याएका छन् कि ट्रंप योजनाले युक्रेनको सेना वा यसको रक्षा उद्योगमा हतियार सीमितता आवश्यक देख्दैन, यद्यपि त्यहाँ एउटा प्रावधान छ : यदि युक्रेनले मस्को वा सेन्ट पिटर्सबर्गमा मिसाइल प्रहार गर्छ भने सुरक्षा ग्यारेन्टीलाई शून्य मानिनेछ । यसर्थ युक्रेनले लामा दुरीका हतियार (फ्लेमिङ्गो र लङ नेप्च्यून मिसाइलहरू)को सिमिततालाई पनि एक सीमासम्म घटाउनु पर्ने हुन सक्छ । त्यो विषय बुँदामा राखिदा पछि हुन सक्ने विवादको बिउ मेटिन्छ ।

के यो एक निश्चित शान्ति योजना हो ?

अमेरिका यस मस्यौदाको साथ ‘आक्रामक समयरेखा’ अन्तर्गत छिटो अगाडि बढ्न उत्सुक देखिन्छ । युक्रेनले अर्को हप्ताको अन्त्यतिर ‘थ्याङ्क्सगिभिङ’सम्म समय पाएको छ । त्यो एक खालको अमेरिकी दबाबको रणनीति हो ।

त्यस्तैगरी, यसको मस्यौदा तयार पार्ने काममा संलग्न अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले यसलाई ‘यो युद्ध अन्त्य गर्ने सम्भावित विचारहरूको सूची’ को रूपमा वर्णन गरेका छन्, र संलग्न अन्य प्रमुख अमेरिकी अधिकारी, ट्रम्पका दूत स्टीव विटकफसँग कुरा गरेपछिजर्मन विदेशमन्त्री जोहान वाडेफुलले २८ बुँदाहरूलाई निश्चित शान्ति योजनाको रूपमा देख्दैनन् । त्यसमा उनको निरास प्रतिक्रिया रहेको छ ।

के मस्यौदा पुटिनको इच्छा-सूचीमा छ ?

रुसी विशेष दूत किरिल दिमित्रीभले विटकफसँग यस योजनाको बारेमा छलफल गर्दै भनेका छन् कि यो शान्ति समाधानको ‘आधार’ हुन सक्छ ।

निशस्त्रीकृत क्षेत्रको रुपमा भए पनियुक्रेनी भूभाग रूसलाई हस्तान्तरण गर्नु, रूसको ईच्छा प्रति झुकावको सबैभन्दा ठूलो संकेत हो, तर दक्षिणमा अग्रपंक्तिहरू स्थिर गर्नु क्रेमलिनको लागि गाह्रो सावित हुन सक्छ उसले आफ्नो संविधानमा खेरसन र जापोरिज्जिया दुवैलाई गाभी सकेको छ ।

प्रस्तावमा भने अनुशार रुसमाथि लागेका प्रतिबन्धहरू हटाउने कुरा ‘चरणबद्ध रूपमा र केस–दर–केस आधारमा सहमति’ हुनु हो – जुन मस्कोका लागि लोभ्याउने फूल हुन सक्छ ।

यद्यपि, सबै पक्षहरूको लागि ‘पूर्ण आममाफी’को योजना मस्कोमा राम्रोसँग सफल हुनेदेखिन्छ तर कीभ र युरोपेलीहरूका लागि घुसपैठको पर्दाफास हुन सक्छ ।

रूसले निरन्तर माग गर्दै आएको छ कि शान्ति योजनाले युद्धको ‘मूल कारणहरू’ हटाउन आवश्यक छ । ती मूल कारणहरू मध्ये एक पूर्वी युरोपमा नाटोको विस्तार रोक्नु हो, जसलाई मस्यौदाले सम्बोधन गरेको देखिन्छ । त्यो एक सकारात्मक कुरा हो ।

मस्यौदाका अन्य २८ बुँदाहरूमध्ये केहीले युक्रेनको रूसीभाषी जनसंख्याविरुद्ध हुने गरेका भेदभावको रूसको दाबीलाई स्पष्ट रूपमा समर्थन गर्दछन् ।

एउटा बुँदाले स्पष्ट रुपमा भनेको छ : ‘दुवै देशहरू सबै भेदभावपूर्ण उपायहरू खारेज गर्न र युक्रेनी र रूसी मिडिया र शिक्षाको अधिकारको ग्यारेन्टी गर्न सहमत हुनेछन् ।’ यस बुँदाले युक्रेनको नाजिकरणलाई स्वीकारेको छ ।

अन्त्यमा, अमेरिकाको खुफिया संयन्त्र रुसको युद्ध उत्पादनको भयानक गति र परिणामबाट तर्सेको छ । सम्पूर्ण नाटोले युक्रेन मोर्चामा एकैपटक हार बेहोर्न सक्ने कुरा लगभग निश्चित जस्तै भएकोले अमेरिका सहित पश्चिमा हायलकायल छ । रुसको सस्त्र उद्योग सिङ्गो नाटोको सस्त्र निर्माण गति भन्दा ५ गुणा बढी र भयानक स्तरमा भएको खुफिया निष्कर्षले अमेरिकाले यो प्रस्ताव अगाडि बढाएकोमा शंका गर्नुपर्ने अब ठाउँ रहेन । सिंगो युक्रेन रुसमा गाभिनुभन्दा सार्वभौमिकता टुक्क्र्याएर भएपनि युक्रेन बचाउनु नै ट्रम्पको शान्ति प्रस्तावको अन्तर्य हो । त्यस्तै अब अमेरिकाले मुनेरो डक्ट्रिनअनुसार दक्षिण अमेरिका र मध्ये अफ्रिका, रुसले सिङ्गो युरोप र चीनले एसियाको बर्चस्व स्वीकार गर्ने शक्तिराष्ट्रहरूको भित्री रणनीतिलाई बुझ्दा साना राष्ट्रहरूले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सक्लान् कि ! अन्यथा अबको भू-राजनैतिक खिचातानीले विश्वमा धेरै साना कमजोर राष्ट्रहरूको अस्तित्व धरापमा पर्न सक्ने खतरालाई कसैले रोक्न सक्ने छैन ।