ऐतिहासिक पृष्ठभूमिदेखि वर्तमान भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धासम्म सर्सर्ती नियाल्दा…

नेपालको भूमि इतिहासदेखि नै शक्ति प्रतिस्पर्धाको केन्द्र रहँदै आएको छ । आजको वैश्विक परिदृश्यमा यो प्रतिस्पर्धा अझ जटिल र बहुआयामिक बनेको छ ।

✍ सरोज अर्याल

हिमाल, पहाड र तराईले सजिएको नेपाल भौगोलिक रूपमा सानो भए पनि रणनीतिक रूपमा अत्यन्तै संवेदनशील राष्ट्र हो । दक्षिण एशियामा दुई उदाउँदा शक्तिहरू – भारत र चीनबीच अवस्थित नेपालले इतिहासभरि बाह्य शक्तिहरूको चासो, प्रभाव र प्रतिस्पर्धा झेल्दै आएको छ। पछिल्लो समय अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनको खेलमा नेपाल पुनः एक पटक ‘विदेशीहरूको खेलमैदान’ बन्दै गएको विश्लेषकहरू बताउँछन् ।

इतिहासको पानाबाट : सन्तुलनको कूटनीति

नेपालले आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व जोगाउन सधैं सन्तुलनको नीति अवलम्बन गर्दै आएको छ । १८१६ को सुगाौली सन्धिपछि नेपालले आफ्नो भूभाग गुमाएपनि औपनिवेशिक शासनबाट जोगिन सफल भयो ।

२०औँ शताब्दीमा ब्रिटिश भारत र चीन बीचको शक्ति समीकरणमा नेपालले आफ्नो अस्तित्व बचाइराख्न कूटनीतिक सन्तुलन कायम राख्यो । १९५० को नेपाल-भारत शान्ति तथा मैत्री सन्धिले नेपाल-भारत सम्बन्धलाई नयाँ परिभाषा दियो, तर यही सन्धिलाई लिएर समय-समयमा विवाद र असन्तुष्टि पनि देखिँदै आएको छ ।

बढ्दो शक्ति प्रतिस्पर्धा :

१. भारत-चीन प्रतिस्पर्धा

नेपालको भूराजनीतिक महत्व मुख्यतः भारत र चीनबीचको सम्बन्धसँग गाँसिएको छ । भारतका लागि नेपाल सुरक्षा र सांस्कृतिक निकटताको प्रश्न हो भने चीनका लागि दक्षिण एशियातर्फको रणनीतिक प्रवेशद्वार ।

चीनको बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (BRI) अन्तर्गत नेपालमा पूर्वाधार, ऊर्जा र यातायात क्षेत्रमा लगानी बढ्दै गएको छ । उता भारतले पनि सडक, रेल, पेट्रोलियम पाइपलाइन र ऊर्जा परियोजनामार्फत आफ्नो प्रभाव कायम राख्न खोजिरहेको छ ।

२. अमेरिकी चासो र एमसीसी

नेपालमा अमेरिकी उपस्थिति पनि पछिल्लो दशकमा बढेको छ । Millennium Challenge Corporation (MCC) सम्झौता संसदबाट पारित भएपछि आन्तरिक राजनीति तातिएको थियो । केहीले यसलाई विकासको अवसर भने, केहीले राष्ट्रिय स्वाधीनतामाथि चुनौतीको रूपमा हेरे ।

यसले नेपालभित्रै ध्रुवीकरण बढायो र विदेशी शक्ति प्रतिस्पर्धा प्रत्यक्ष रूपमा राजनीतिक बहसको विषय बन्यो ।

आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरता : बाह्य प्रभावको ढोका

नेपालको कमजोर संस्थागत संरचना, बारम्बार सरकार परिवर्तन, दलगत विभाजन र नीतिगत अस्पष्टताले विदेशी शक्तिहरूलाई प्रभाव विस्तार गर्ने अवसर दिएको विश्लेषण गरिन्छ ।

नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले), नेपाली कांग्रेस लगायत दलहरूबीचको वैचारिक मतभेद कहिलेकाहीँ विदेशी नीति निर्धारणमा पनि देखिने गरेको छ ।

राजनीतिक अस्थिरता हुँदा कूटनीतिक सन्तुलन कमजोर बन्छ, जसको लाभ बाह्य शक्तिहरूले उठाउन सक्छन् ।

अर्थतन्त्र र ऋणको जाल

नेपालको बढ्दो वैदेशिक ऋण र सहायता–निर्भर अर्थतन्त्रले पनि विदेशी प्रभाव बढाएको छ । पूर्वाधार विकासका नाममा लिइने ऋण र अनुदानले दीर्घकालीन दायित्व सिर्जना गर्ने जोखिम रहेको विज्ञहरू बताउँछन् ।

यदि परियोजनाहरू पारदर्शी र राष्ट्रिय प्राथमिकताअनुसार सञ्चालन भएनन् भने नेपाल रणनीतिक निर्भरतातर्फ धकेलिन सक्छ ।

कूटनीतिक सन्तुलनको चुनौती

नेपालको संविधानले असंलग्न परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्ने उल्लेख गरेको छ । तर व्यवहारमा सन्तुलन कायम राख्न कठिन हुँदै गएको छ ।

विशेषज्ञहरू भन्छन्ने- पालले ‘सन्तुलित बहुआयामिक कूटनीति’ अपनाउनुपर्छ, जसमा भारत र चीन दुवैसँग समान दूरी र समान नजिकपनको नीति अपनाइन्छ, साथै अमेरिका, युरोप र अन्य शक्तिहरूसँग पनि व्यावहारिक सहकार्य गरिन्छ ।

राष्ट्रिय स्वाधीनताको सवाल

नेपाल विदेशीहरूको खेलमैदान बन्ने कि रणनीतिक सेतु बन्ने भन्ने कुरा आन्तरिक एकता, पारदर्शी नीति र बलियो संस्थागत क्षमतामा निर्भर छ ।

यदि राष्ट्रिय सहमति, आर्थिक आत्मनिर्भरता र स्पष्ट परराष्ट्र रणनीति निर्माण गर्न सकियो भने नेपालले आफ्नो भूराजनीतिक अवस्थालाई अवसरमा बदल्न सक्छ । अन्यथा, शक्ति राष्ट्रहरूको प्रतिस्पर्धामा नेपाली भूमि जननी केवल प्रयोगशाला बन्ने खतरा रहिरहनेछ।

निष्कर्ष :
नेपालको भूमि इतिहासदेखि नै शक्ति प्रतिस्पर्धाको केन्द्र रहँदै आएको छ । आजको वैश्विक परिदृश्यमा यो प्रतिस्पर्धा अझ जटिल र बहुआयामिक बनेको छ ।

नेपालका नीति निर्माता, राजनीतिक दल र नागरिक समाजले दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर निर्णय लिन सकेमा मात्र देश विदेशीहरूको खेलमैदान नभई क्षेत्रीय सहकार्य र शान्तिको पुल बन्न सक्छ ।