राष्ट्रहरूबीचको स्थायी मित्रता शक्ति प्रदर्शनबाट होइन, पारस्परिक सम्मान, समानता र विश्वासबाट निर्माण हुन्छ । नेपाल र भारत दुवैका लागि यही सिद्धान्त भविष्यको स्थिर र सकारात्मक सम्बन्धको आधार बन्न सक्छ ।
✍ सरोज अर्याल
नेपाल-भारत सम्बन्ध इतिहास, संस्कृति, धर्म, भाषा, व्यापार तथा जनस्तरको सम्बन्धले अत्यन्तै गहिरो मानिन्छ । खुला सीमा, पारिवारिक सम्बन्ध र आर्थिक अन्तरनिर्भरताका कारण यी दुई देशबीचको सम्बन्ध दक्षिण एशियाकै विशेष सम्बन्धमध्ये एक मानिन्छ । तर यिनै सम्बन्धबीच समय-समयमा विभिन्न राजनीतिक, कूटनीतिक र राष्ट्रिय स्वाभिमानसँग सम्बन्धित विवादहरू पनि उठ्ने गरेका छन् ।
नेपालमा लामो समयदेखि एउटा धारणा सुनिँदै आएको छ कि नेपालका राष्ट्रिय हितविपरीत निर्णय गर्ने वा नेपाली जनभावनाविपरीत भूमिका खेल्ने केही राजनीतिक व्यक्तिहरूप्रति भारतले विशेष सम्मान र निकटता देखाउने गरेको छ । यस्ता धारणाहरू विशेषगरी सीमा विवाद, सन्धि-सम्झौता, जलस्रोत, व्यापारिक नाकाबन्दी तथा नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा बाह्य प्रभावको बहससँग जोडिएर आउने गरेका छन् ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
नेपाल कहिल्यै पनि प्रत्यक्ष रूपमा उपनिवेश नबनेको दक्षिण एशियाको दुर्लभ राष्ट्र हो । यही कारण नेपाली समाजमा राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र सार्वभौमिकताको भावना निकै बलियो छ । जब कुनै विदेशी शक्ति नेपालको आन्तरिक मामिलामा प्रभाव पार्न खोजेको अनुभूति हुन्छ, तब त्यसको तीव्र प्रतिक्रिया देखिने गरेको छ ।
अर्कोतर्फ भारत स्वयं ब्रिटिश उपनिवेशवादको पीडा भोगेर स्वतन्त्र भएको राष्ट्र हो । त्यसैले धेरै नेपाली विश्लेषकहरू प्रश्न उठाउँछन्- ‘जसले उपनिवेशवादको पीडा भोग्यो, उसले छिमेकी राष्ट्रहरूको संवेदनशीलता अझ राम्रोसँग बुझ्नुपर्ने होइन र ?’
यही प्रश्नले समय-समयमा नेपाल-भारत सम्बन्धको बहसलाई थप तीव्र बनाउने गरेको छ ।
नेपालमा किन बढ्छ भारतप्रति असन्तुष्टि ?
नेपालमा भारतप्रति असन्तुष्टि बढ्नुका केही प्रमुख कारणहरू यस्ता छन्-
- सीमा विवाद, विशेषगरी कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरा सम्बन्धी विवाद ।
- विगतमा भएका व्यापारिक अवरोध र नाकाबन्दीप्रति नेपाली जनताको असन्तुष्टि ।
- नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा बाह्य प्रभाव रहेको भन्ने धारणा ।
- असमान शक्ति सन्तुलनका कारण उत्पन्न मनोवैज्ञानिक दबाब ।
- जलस्रोत र आर्थिक सम्झौताहरूमा राष्ट्रिय हितको बहस ।
यस्ता विषयहरूले गर्दा भारतप्रति आलोचनात्मक दृष्टिकोण राख्ने नेपालीहरूको संख्या समय-समयमा बढ्ने गरेको देखिन्छ ।
छिमेकीप्रति ठूलो राष्ट्रको जिम्मेवारी
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका विशेषज्ञहरूका अनुसार कुनै पनि क्षेत्रीय शक्तिले आफ्नो प्रभावभन्दा बढी विश्वास निर्माण गर्नुपर्छ । सैन्य, आर्थिक वा भौगोलिक शक्ति मात्र दीर्घकालीन मित्रताको आधार बन्न सक्दैन ।
दक्षिण एशियामा भारत सबैभन्दा ठूलो राष्ट्र भएकाले उसमाथि अझ बढी जिम्मेवारी रहेको तर्क गरिन्छ। यदि साना छिमेकी राष्ट्रहरूले आफूलाई सम्मानित र सुरक्षित महसुस गरेनन् भने अविश्वास बढ्न सक्छ ।
विश्व राजनीतिमा पनि देखिएको छ कि छिमेकी राष्ट्रहरूको भावना र स्वाभिमानलाई बेवास्ता गर्दा दीर्घकालीन सम्बन्ध कमजोर हुन सक्छन् ।
नेपालको राष्ट्रिय हितको प्रश्न
नेपालका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषय कुनै एक देशको पक्ष वा विपक्ष होइन, बरु राष्ट्रिय हितको रक्षा हो। नेपालको विदेश नीति सन्तुलित, स्वतन्त्र र राष्ट्रिय हितमा आधारित हुनुपर्छ भन्ने धारणा अधिकांश राजनीतिक विश्लेषकहरूको छ।
राष्ट्रिय हितका विषयहरूमा-
- सीमा सुरक्षा,
- आर्थिक स्वाधीनता,
- कूटनीतिक सन्तुलन,
- जलस्रोतको न्यायपूर्ण उपयोग,
- राष्ट्रिय एकता,
जस्ता विषयहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता औंल्याइन्छ ।
भारतले व्यवहार परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने बहस
नेपाल लगायत दक्षिण एशियाका केही देशहरूमा भारतले आफ्नो छिमेकी नीतिलाई अझ संवेदनशील बनाउनुपर्ने आवाज समय-समयमा उठ्ने गरेको छ ।
यदि कुनै ठूलो राष्ट्रले आफ्ना छिमेकीहरूको चासो, भावना र सार्वभौमिकतालाई पर्याप्त महत्व नदिएको अनुभूति गरायो भने त्यसले वैकल्पिक साझेदारीहरूको खोजी बढाउन सक्छ । आजको विश्वमा कुनै पनि देश केवल एक साझेदारमा निर्भर रहन चाहँदैन ।
त्यसैले पारस्परिक सम्मान, समानता र विश्वासमा आधारित सम्बन्ध नै दीर्घकालीन स्थिरताको आधार बन्न सक्छ ।
निष्कर्ष
नेपाल-भारत सम्बन्ध अत्यन्त महत्वपूर्ण, बहुआयामिक र ऐतिहासिक सम्बन्ध हो । तर मित्रता केवल इतिहासले टिक्दैन; त्यसलाई वर्तमान व्यवहारले पनि मजबुत बनाउनुपर्छ । नेपाली जनताले आफ्नो राष्ट्रिय स्वाभिमान, सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय हितलाई सर्वोच्च महत्व दिन्छन् । त्यसैगरी भारतले पनि आफ्नो छिमेकी नीतिमा विश्वास, सम्मान र समान साझेदारीलाई केन्द्रमा राख्न सके सम्बन्ध अझ सुदृढ बन्न सक्छ ।
राष्ट्रहरूबीचको स्थायी मित्रता शक्ति प्रदर्शनबाट होइन, पारस्परिक सम्मान, समानता र विश्वासबाट निर्माण हुन्छ । नेपाल र भारत दुवैका लागि यही सिद्धान्त भविष्यको स्थिर र सकारात्मक सम्बन्धको आधार बन्न सक्छ ।
प्रतिक्रिया