✍ सरोज अर्याल

‘सिंगै मुलुक यतिबेला अस्वभाविक छटपटिको चपेटमा परेको छ । देशको अस्मिता र अस्तित्व नै संकटमा परेको महसूस हरेक देशभक्त नेपालीले गरिरहेका छन् । विगतमा अनेकौं नाममा आन्दोलन र संघर्ष भए, संघर्षको आडमा परिवर्तन पनि गरिए, तर सबै परिवर्तनहरुले नेपाल र नेपालीलाई के दियो भनी आत्म-समीक्षा गर्नुपर्ने समय अहिले आएको छ ।’

यो भनाइ राजा ज्ञानेन्द्रको हो । पछिल्लो समय देशको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक अवस्थाबारे जनचासो बढिरहेका बेला उहाँको यस्तो धारणा सार्वजनिक हुनु स्वाभाविक रूपमा बहसको केन्द्र बनेको छ।

✦ ✦ ✦

राजनीतिक परिवर्तन : उपलब्धि र असन्तुष्टि

नेपालले पछिल्ला तीन दशकमा ऐतिहासिक राजनीतिक मोडहरू पार गरेको छ- संवैधानिक राजतन्त्रदेखि गणतन्त्रसम्मको यात्रा । संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना, नयाँ संविधान जारी हुनु, समावेशी प्रतिनिधित्वको विस्तार, प्रेस स्वतन्त्रता र नागरिक अधिकारको संवैधानिक ग्यारेन्टी जस्ता कुरालाई पछिल्ला राजनीतिक परिवर्तनका प्रमुख उपलब्धिका रुपमा चित्रित गर्ने गरिएको छ । तर, प्रश्न उठिरहेको छ- यी संरचनात्मक परिवर्तनहरूले जनताको जीवनस्तर कति सुधार गरे ?

चरम राजनीतिक अस्थिरता, दल-दलबीच अविश्वास र विघटन, बढ्दो भ्रष्टाचारका आरोप, युवा पलायन र वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता, आर्थिक मन्दी र उत्पादन क्षेत्रमा सुस्तता जस्ता विसंगतिहरु यतिबेला जनस्तरले भोगिरहेका पीडा हुन् ।

यस सन्दर्भमा राजाद्वरा सम्प्रेषण गरिएको ‘परिवर्तनको आत्म-समीक्षा’ भन्ने अवधारणा केवल राजनीतिक वक्तव्य होइन, सामाजिक मनोविज्ञानको प्रतिविम्ब पनि हो ।

राष्ट्रिय अस्मिता र स्वाभिमानको प्रश्न :

राजाको वक्तव्यले विशेषगरी ‘देशको अस्मिता र अस्तित्व’ भन्ने शब्द प्रयोग गरेको छ ।
यसको अर्थ बहुआयामिक छ-

१. भूराजनीतिक दबाब – छिमेकी शक्ति राष्ट्रहरूबीचको प्रतिस्पर्धामा नेपालको सन्तुलन नीति चुनौतीमा ।
२. आर्थिक निर्भरता – आयातमुखी अर्थतन्त्र, वैदेशिक ऋण र रेमिट्यान्समा निर्भरता ।
३. संस्कृति र पहिचान – परम्परागत राष्ट्रिय पहिचान र आधुनिक राजनीतिक व्यवस्थाबीच द्वन्द्व ।

कतिपय विश्लेषकहरू भन्छन्, ‘अस्मिता संकट’ भावनात्मक भाषा मात्र होइन, नीति-निर्माणको असफलतासँग जोडिएको परिणाम हो ।

गणतन्त्रप्रति बढ्दो प्रश्नचिन्ह :

गणतन्त्र संविधानले सुनिश्चित गरेको स्थायी व्यवस्था भएपनि जनतामा देखिएको निराशा र राजनीतिक दलहरूप्रति बढ्दो अविश्वासले वैकल्पिक सोचको चर्चा फेरि चर्किएको छ ।

✦ राजसंस्था पुनर्स्थापनाको माग गर्ने समूहहरू सक्रिय
✦ सडकमा हुने प्रदर्शन र नाराबाजी
✦ सामाजिक सञ्जालमा वैकल्पिक व्यवस्थाको बहस

तर, विश्लेषकहरू चेतावनी दिन्छन्- भावनात्मक प्रतिक्रिया भन्दा संस्थागत सुधार नै दीर्घकालीन समाधान हो ।

आत्म-समीक्षा : अब के गर्ने ?

राजाको अभिव्यक्ति मूलतः एउटा प्रश्न हो-

👉 ‘हामीले जे परिवर्तन गऱ्यौँ, त्यसले राष्ट्रलाई कता पुर्‍यायो ?’

सम्भावित बाटोहरू :

✦ सुशासन र पारदर्शितामा कठोर सुधार
✦ भ्रष्टाचारविरुद्ध निष्पक्ष कारबाही
✦ उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रको निर्माण
✦ शिक्षा र रोजगारीमा दीर्घकालीन नीति
✦ राष्ट्रिय एकता र साझा पहिचानको पुनर्स्मरण

निष्कर्ष :

नेपाल आज साँच्चै एउटा दोबाटोमा उभिएको छ, जहाँ भावनाभन्दा व्यवहारिक समाधानको खाँचो छ । एकातिर निराशा र अविश्वास, अर्कोतिर सुधार र पुनर्निर्माणको अवसर पनि रहेको छ।

राजा ज्ञानेन्द्रको भनाइलाई समर्थन वा विरोधको कोणबाट मात्र हेर्नुभन्दा पनि, त्यसमा उठाइएको ‘आत्म-समीक्षा’को सन्देशलाई गम्भीरतापूर्वक लिनु आजको आवश्यकता देखिन्छ ।

परिवर्तन आफैमा अन्तिम लक्ष्य होइन-

परिवर्तनले नागरिकको जीवनमा ल्याएको सकारात्मक रूपान्तरण नै साँचो उपलब्धि हो ।

नेपालको भविष्य व्यवस्थाको नामले होइन, व्यवस्थाको गुणस्तरले निर्धारण गर्न सक्छ ।