✍ सुरेश सुवेदी

त्रिशूली नदीको शितलता र पृथ्वी राजमार्गको व्यस्तताका बीच एउटा गम्भीर बहस अझै पनि अनुत्तरित छ- हाम्रो रैथाने स्वाद, मौलिक संस्कृति र पर्यावरणको अस्तित्व कसरी जोगाउने ? केही वर्ष पहिले धादिङको गजुरी गाउँपालिका-५ गलौंदीमा आयोजित ‘तेस्रो धादिङ रैथाने खाना तथा कृषि पर्यटन व्यापार महोत्सव’ले रैथाने संस्कृतिको प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्य त राखेको थियो, तर त्यतिबेलाका यस्ता आयोजनाहरू नारा र तडकभडकमा मात्र सीमित हुँदा त्यसको गम्भीर असर अहिले वर्तमानमा स्थानीय उत्पादनको बजारमा प्रष्ट देखिएको छ ।

विगतका ती महोत्सवहरू सफल हुन नसक्दा र नीतिगत रूपमा रैथाने उत्पादनलाई संरक्षण नगर्दा, आज स्थानीय किसानहरूले आफ्ना उत्पादनको उचित बजार पाउनै सकेका छैनन् । खोजमुलक दृष्टिबाट हेर्दा यो केवल एउटा महोत्सवको पुरानो समीक्षा मात्र होइन, बरु विगतको गैरजिम्मेवारीपनले गर्दा आज वर्तमानमा हाम्रो पहिचान, आधुनिक बजारीकरण, प्रदूषणको चपेटामा परेको जलचर र विस्थापित हुँदै गएको आदिवासी समुदायले भोगिरहेको साझा संकटको जीवन्त तस्विर हो ।

१. रैथानेपनको मोह : शहरमा आकर्षण, गाउँमा अत्यास

‘आर्ट अफ इटिङ’ अर्थात् खानपानको बानीबारे डा. राजु अधिकारी भन्छन्- ‘स्थानीय माटो अनुसारको खाना नै शरीरका लागि सबैभन्दा हितकर हुन्छ ।’ हामी जुन भूगोल, माटो र हावापानीमा हुर्कन्छौँ, त्यहीँको रैथाने उत्पादन हाम्रो स्वास्थ्यका लागि अमृतसमान हुन्छ । अहिले सहरिया जीवनमा गुन्द्रुक, ढिँडो, मकै-भटमास, फापर र कोदोको परिकार, सेलरोटी जस्ता रैथाने स्वादप्रति उपभोक्ताहरूको मोह र माग निकै बढेको छ । काठमाडौँका रेस्टुरेन्टहरूले सुदूरपश्चिमका मौलिक परिकारहरू जस्तै- डुप्का, बटुक, माणा, र डोटीयाली सेकुवालाई लोकप्रिय बनाएर व्यापारिक सफलता पनि पाइरहेका छन् ।

तर, शहरमा माग बढे पनि विगतका महोत्सवहरूले गाउँका उत्पादक र सहरका उपभोक्ताबीच बलियो ‘बजार शृङ्खला’ (Market Chain) जोड्न सकेनन् । केही वर्ष अघिको गलौँदी महोत्सवको मुख्य प्रायोजक ‘हिमालयन बियर’ हुनु र परम्परागत कला-संस्कृतिको नाममा बहुराष्ट्रिय कम्पनीको रक्सी प्रदर्शनी जस्तो देखिनुले नै वास्तविक कृषि प्रवर्द्धनको बाटो बिराएको थियो ।

त्यसबेला रैथाने कृषि उपजको नाममा एउटा स्टलमा एउटा बन्दा, एउटा मकै र एउटा खुर्सानीको बोट मात्र प्रदर्शनमा राख्ने जुन परिपाटी देखियो, त्यसैको दुष्परिणाम आज स्थानीय स्तरमा उत्पादन हुने रैथाने सामग्रीले बजार नपाउने अवस्था सिर्जना भएको हो । महोत्सव ‘रैथाने’ नारामा मात्र सीमित हुँदा र वास्तविक किसानले स्थान नपाउँदा सुरु भएको बजारको संकट आज झन् गहिरिएको छ ।

२. बजारको विरोधाभास : बारीमै कुहिने उत्पादन

विगतका योजनाहरू असफल हुँदा अहिले स्थानीय कृषि उपजले बजार नपाएर किसानहरू कसरी छटपटाइरहेका छन् भन्ने एउटा प्रतिनिधि उदाहरण धादिङ गजुरीका हरिशरण धितालको कथा हो । उनले सात रोपनी जग्गामा ६० हजार रुपैयाँ लगानी गरेर (आफ्नो श्रमको मूल्य नजोडी) बन्दा खेती गर्दा समेत बजार नपाएर पहिलो लटमा प्रतिकेजी मात्र तीन रुपैयाँमा बेच्नुपर्‍यो र बाँकी सबै उत्पादन त्रिशूली नदीको किनारमा फाल्न विवश भए । उनले मल र बीउको पैसा समेत उठाउन सकेनन् ।

जबकि अर्कातर्फ गजुरी र जोगिमाराको गिट्ठा-भ्याकुर, झार्लाङको आलु, लापा र तिपलिङको कोदोको ढिँडो, पिपल्टार र सल्यानटारको मास जस्ता रैथाने उत्पादनहरू जिल्लाभर प्रख्यात छन् । केही वर्ष पहिलेका ती महोत्सवहरूले यदि ठोस योजनासहित यस्ता रैथाने कन्दमूल र तरकारीको व्यावसायिक बजारीकरण र ब्रान्डिङको जग बसालेको भए, आज किसानहरू आफ्नै उत्पादन त्रिशूलीमा फाल्न बाध्य हुने थिएनन् ।

३. मलेखुको माछा : ब्रान्ड रैथाने, माछा आयातित !

धादिङको मलेखु भन्नासाथ अझै पनि सबैको जिब्रोमा माछाको स्वाद आउँछ । राजमार्गको विकास र होटल व्यवसाय त फस्टाएको छ, तर यो व्यवसायभित्रको एउटा तीतो सत्य के हो भने मलेखुको रैथाने माछाको अस्तित्व अहिले पूर्णतः संकटमा छ । मलेखुको रैथाने माछा भनेर ख्याति कमाएको यस क्षेत्रका स्थानीय खोला र त्रिशूली नदीमा अहिले रैथाने माछा पाउनै छाडिएको छ ।

तीन दशक अघिसम्म यहाँको कालो, मोटो र बोसोयुक्त ‘बुँदुना’ माछा निकै लोकप्रिय र स्वादिष्ट मानिन्थ्यो । त्रिशूली नदीमा असला, जलकपुर, ठूलो आकारको कत्ला, नैनी, रहु, बग्रे र बुच्चे जस्ता रैथाने माछाहरू प्रशस्त पाइन्थे । तर, आज बेल्खु, दरियाल, आदम, थोपल र मादे खोलाहरू रैथाने माछाविहीन बनेका छन् ।

मलेखुमा माछा व्यवसाय गर्दै आएका उमेशकुमार सहनीका अनुसार अहिले मलेखुमा तराई र भारतबाट आयात गरिएका पालित (फार्मका) माछाहरू मात्र बिक्री भइरहेका छन् । होटल व्यवसायी रमेश सेढाईंको यो भनाइ अहिले पनि उत्तिकै सान्दर्भिक र दर्दानाक छ- ‘तराईकै पालित माछाबाट ग्राहकलाई सन्तुष्टि दिनुपरेको छ, यता माछा मार्ने माझी जातिको भने बिजोग भएको छ ।’

४. क्रसर उद्योगको छायाँमा पर्यावरण र संस्कृति

स्थानीय उत्पादन र जलचर मासिनुको मुख्य कारण अनियन्त्रित वातावरणीय प्रदूषण हो, जुन आजका दिनमा झन् विकराल बनेको छ । पृथ्वी राजमार्ग आसपासका बालुवायुक्त माटो पखालेर निस्किएको हिलो र लेदो सिधै त्रिशूली नदीमा मिसाउने शैली वर्षौंदेखि निरन्तर चलिरहेकै छ । बालुवा, गिट्टी र ढुङ्गा खानीबाट स्थानीय पालिकाहरूले करोडौँ राजस्व उठाए पनि प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापन र प्रदूषण न्यूनीकरणमा अहिलेसम्म कुनै ठोस काम हुन सकेको छैन ।

यो वातावरणीय विनाशको सिधा मार रैथाने संस्कृति र आदिवासी समुदायमा परिरहेको छ :

• सांस्कृतिक संकट : नदी किनारलाई नै प्रमुख आश्रयस्थल बनाउने माझी, दनुवार र चेपाङ समुदाय यसबाट सबैभन्दा बढी प्रताडित छन् । माझी र दनुवार समुदायले मनाउने नवागी, नदी पर्व र असार पूर्णिमामा गरिने ‘बरदेउ पूजा’मा रैथाने माछा अनिवार्य चाहिन्छ । तर नदीमा माछा नहुँदा उनीहरूले आफ्नो मुख्य चाडबाड मनाउन समेत बजारबाट माछा किन्नुपर्ने विडम्बना आज पनि कायमै छ । 
• पेशागत विस्थापन : घाटबेँसी र आदमघाट आसपासका रामबहादुर दनुवार जस्ता रैथाने माझीहरू नदीमा माछा नै नभएपछि पुर्ख्यौली पेशाबाट पूर्ण रूपमा विस्थापित भइसकेका छन् ।
• धार्मिक संकट : सिम्पानीका सीताराम उपाध्याय भन्छन्- ‘प्रदूषणकै कारण जनै पूर्णिमा, तीज, स्वस्थानी पूर्णिमा र ठूलो एकादशी जस्ता नदी किनारमा मनाइने धार्मिक चाडबाड र संस्कार जोगाउन समेत सङ्कट परेको छ ।’

५. साहसिक पर्यटन : सङ्कट र सम्भावनाको दोभान

त्रिशूली नदी ‘व्हाइट-वाटर र्‍याफ्टिङ’ र कायकिङका लागि विश्वमै उत्कृष्ट गन्तव्य मानिन्छ. एडभान्चर एकेडेमिका  सिइअ राम सिलवाल र र्‍याफ्टिङका विज्ञहरूले त्रिशूलीको प्राकृतिक शुद्धतालाई जोगाउन दशकौँदेखि आवाज उठाइरहेका छन् ।

तर, हिलो र लेदोका कारण पर्यटकहरूमा नकारात्मक असर (Bad Impression) पर्ने क्रम नरोकिँदा व्यवसायीहरू संकटमा छन् । पहिले २-३ दिनको र्‍याफ्टिङ प्याकेज लिएर आउने पर्यटकहरूलाई अहिले धमिलो पानीका कारण २-३ घण्टामा समेट्नु पर्ने बाध्यता छ । वाटर किङडम घाटबेँसीका सुरेन्द्र श्रेष्ठले १० वटा पौडी पोखरी (Swimming Pool) र वाटर गेमसहितको रिभरसाइड रेस्टुरेन्ट खोलेका थिए, तर नदीको धमिलो पानी र लेदोका कारण चलाउनै नसकेर अन्ततः व्यवसाय सधैँका लागि बन्द गर्नुपर्‍यो ।

यस क्षेत्रका अधिकांश जनप्रतिनिधिहरू आफैँ निर्माण तथा खनिजजन्य (क्रसर) उद्योगमा संलग्न भएका कारण पनि कृषि, रैथाने उत्पादन र पर्यटन उद्योगले कहिल्यै प्राथमिकता पाउन सकेनन् ।

निष्कर्ष : अबको बाटो के ?

केही वर्ष पहिलेका ती रैथाने खाना महोत्सवहरू सफल हुन नसक्नुको मूल्य आज स्थानीय किसान र सिंगो ग्रामीण अर्थतन्त्रले चुकाउनु परिरहेको छ । हाम्रो रैथाने खानपान, कृषि र रैथाने जलचर केवल स्वाद र व्यापार मात्र होइनन्, यी त हाम्रो सभ्यता र संस्कृतिका मेरुदण्ड हुन् ।

विगतका गल्तीबाट पाठ सिकेर अब गफ र नारामा मात्र होइन, वास्तविक अर्थमा स्थानीय उत्पादनलाई सहरको बजारसम्म पुर्‍याउने ‘सप्लाई चेन’ (Supply Chain) बनाउनु आवश्यक छ । महोत्सवका नाममा बहुराष्ट्रिय ब्रान्डको रक्सी र आधुनिक तडकभडकलाई प्रवर्द्धन गर्नुभन्दा स्थानीय माटोको रैथाने बाली, स्वच्छ नदी र रैथाने संस्कृतिलाई बचाएर किसानको हातमा पैसा पुर्‍याउनु नै आजको वास्तविक र समसामयिक आवश्यकता हो ।