सचेत नागरिक बनेर खेल बुझ्नु अपरिहार्य !

✍ सरोज अर्याल

परिवर्तनको नाममा चलेको अदृश्य खेल

नेपालमा विगत दुई दशकयता भएका राजनीतिक परिवर्तनहरूलाई सतहमा हेर्दा यो जनआन्दोलन, बलिदान र जनचाहनाको परिणाम देखिन्छ। तर गहिराइमा प्रवेश गर्दा देखिन्छ- यी परिवर्तनहरू केवल जनभावनाको उभार मात्र थिएनन्, बरु संगठित शक्ति, दीर्घकालीन रणनीति र नियोजित प्रयोगको परिणाम पनि थिए।

आज जब ती नै परिवर्तनका संवाहक भनिएका राजनीतिक दलहरू कमजोर, बदनाम र विभाजित हुँदै गएका छन्, तब एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ- के यो असफलता स्वाभाविक हो, कि योजनाबद्ध ?

✦ हिजो दलहरू प्रयोग गरियो, व्यवस्था फेरियो

हिजोको नेपालमा राजनीतिक दलहरूलाई परिवर्तनको अग्रपंक्तिमा राखियो।
• राजतन्त्रको अन्त्य
• धर्मनिरपेक्षता
• सङ्घीय गणतन्त्र

यी सबै मुद्दाहरू दलमार्फत जनतामा प्रवाह गरिए। जनतालाई भनियो- यो परिवर्तनले देश बनाउँछ, समावेशी बनाउँछ, न्याय दिन्छ।”

दलहरूलाई आन्दोलनका नायक बनाइयो,
जनतालाई भावनात्मक रूपमा गोलबद्ध गरियो,
र अन्ततः व्यवस्था फेरियो। तर यहीँबाट एउटा सूक्ष्म खेल सुरु भयो ।

✦ आज दलहरू बदनाम, दलालहरू स्थापित

व्यवस्था आएपछि अपेक्षा थियो-
• सुशासन
• रोजगारी
• राष्ट्रिय स्वाभिमान
• सामाजिक न्याय

तर यथार्थ उल्टो भयो ।
आज दलहरू-
• भ्रष्टाचारको पर्याय बनाइएका छन्
• जनताबाट टाढा देखाइएका छन्
• निरन्तर बदनाम गरिँदैछन्

यो बदनामी स्वाभाविक असफलतामात्र होइन,
यो दललाई विचारबाट अलग गरेर सौदाबाजीमा झार्ने प्रक्रिया हो।

आज राजनीतिमा विचार होइन-
• पैसा बोल्छ
• पहुँच बोल्छ
• बाह्य स्वार्थ बोल्छ

यसरी वैचारिक दलको ठाउँ दलालहरूको समूहले लिँदैछ।

✦ शक्ति कसरी काम गर्छ ?

यो शक्ति न देखिन्छ, न चुनाव लड्छ ।
तर यसलेः
• दल बनाउँछ
• दल तोड्छ
• नेता उचाल्छ
• नेता फ्याँक्छ

जब दल कमजोर हुन्छन्,
जनता निराश हुन्छन्।

र जब जनता निराश हुन्छन्,
उनीहरू भन्छन्-
सबै उस्तै हुन् ।
यही वाक्य शक्तिका लागि सबैभन्दा ठूलो जित हो।

✦ लोकतन्त्रको नाममा अलोकतन्त्र

आज लोकतन्त्र छ, तर
• नीति छैन
• नैतिकता छैन
• जवाफदेहिता छैन
निर्वाचन हुन्छ, तर विकल्प छैन।
संसद छ, तर आवाज छैन।

यो अवस्था लोकतन्त्रको खोलभित्र लुकेको अलोकतन्त्र हो ।
जहाँ निर्णय केही सीमित शक्तिकेन्द्रमा केन्द्रित छन् ।

✦ नागरिक किन सचेत हुनुपर्छ ?

यहीँ आउँछ सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न- अब जिम्मेवारी कसको ?
दलहरूको मात्र होइन। नेताहरूको मात्र होइन।
अब जिम्मेवारी नागरिकको हो ।
यदि नागरिकले-
• दलको कमजोरी मात्र देख्छ
• तर शक्ति कसले चलाइरहेको छ बुझ्दैन

भने भोलि फेरि
• अर्को नारा
• अर्को दल
• अर्को भ्रम
उही खेल दोहोरिन्छ ।

✦ निष्कर्ष

बुझ्नु नै प्रतिरोध हो

आजको यथार्थ यही हो-
सचेत नागरिक बनेर यो खेल बुझ्नु आजको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी हो ।
बुझ्नु भनेको
• अन्धो समर्थन होइन
• अन्धो विरोध पनि होइन

बुझ्नु भनेको
• प्रश्न गर्नु
• शक्ति चिन्हित गर्नु
• विचार जोगाउनु

यदि नागरिक सचेत भएन भने,
इतिहास फेरि दोहोरिन्छ-
फरक पात्रसँग,
उही पीडासहित ।
✦ अब परिवर्तन बुझाइबाट सुरु हुनुपर्छ, नाराबाट होइन ।
✦ नागरिक सचेत भए मात्र लोकतन्त्र बाँच्छ।

सचेत नागरिक नबने देश दलालहरूको बन्धक बन्छ

✦ परिवर्तन होइन, प्रयोगको इतिहास

नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा जे-जे भयो, त्यसलाई केवल ‘राजनीतिक परिवर्तन’ भनेर टार्नु आफैँमा ठूलो छल हो। यो परिवर्तनभन्दा बढी राजनीतिक प्रयोगशाला थियो, जहाँ दलहरू प्रयोग गरिए, नेता उपभोग गरिए र जनता भावनात्मक इन्धन बनाइए।

हिजो दलहरूलाई प्रयोग गरेर-
– धर्मनिरपेक्षता ल्याइयो
– सङ्घीय गणतन्त्र थोपारियो
– इतिहास, पहिचान र विश्वासमाथि प्रयोग गरियो

आज त्यही शक्तिले-
– ती दलहरूलाई चकनाचुर पार्दैछ
– विचारलाई हाँसोको विषय बनाउँदैछ
– दलालहरूको भीडलाई ‘नयाँ विकल्प’ भनेर उभ्याउँदैछ
यो संयोग होइन।
यो स्क्रिप्टेड राजनीतिक नाटक हो ।

✦ दल असफल होइन, दललाई असफल बनाइयो

जनतालाई दिनरात सुनाइयो-

‘दलहरू असफल भए ।’
‘नेता सबै चोर हुन् ।’
‘प्रणाली नै खराब हो ।’
तर कहिल्यै सोधिएन-
दल असफल भए कि जानाजानी असफल बनाइए?

जब,
– नीतिभन्दा नोट चलाइयो
– सिद्धान्तभन्दा सम्झौता गराइयो
– बाहिरी स्वार्थलाई भित्र पस्न दिइयो

त्यसपछि दल बदनाम हुनु स्वाभाविक बनाइयो।

दल बदनाम भए,
विचार मऱ्यो।

विचार मरेपछि
राजनीति बजार बन्यो।

✦ आजको राजनीति : विचार होइन, दलाली

आजको राजनीतिमा-
– नीति लेखिँदैन, सौदा हुन्छ
– बहस हुँदैन, भागबन्डा हुन्छ
– जनताको मत होइन, सेटिङ चल्छ
दलहरू अब
जनताको प्रतिनिधि होइनन्,
दलाल उत्पादन गर्ने कारखाना बनाइँदैछन्।

जो धेरै झुक्छ,
उही टिक्छ।

जो प्रश्न गर्छ,
उही हटाइन्छ।

यो लोकतन्त्र होइन-
यो नियन्त्रित अव्यवस्था हो।

✦ शक्ति कहाँ छ ?

शक्ति संसदमा छैन।
शक्ति मतपेटिकामा छैन।

शक्ति छ-
– पर्दापछाडिको नियन्त्रणमा
– अर्थतन्त्रको नाडी समातेको हातमा
– नीति लेख्ने होइन, आदेश दिने ठाउँमा
त्यो शक्ति
दल बदल्छ,
नेता बनाउँछ,
नेता फ्याँक्छ।

र जनता ?
तालि बजाउने दर्शक बनाइन्छ।

✦ ‘सबै उस्तै हुन्’ भन्ने भ्रम

जनतालाई सबैभन्दा खतरनाक कुरा सिकाइयो- ‘सबै उस्तै हुन् ।’

यो वाक्य
निराशाको अभिव्यक्ति होइन,
सचेतना मार्ने हतियार हो।
जब जनता सबै उस्तै ठान्छ,
– प्रश्न मर्छ
– विकल्प मर्छ
– प्रतिरोध मर्छ

र त्यसपछि
जो शक्तिशाली छ,
उही सही ठहरिन्छ।

✦ अब दोष नेताको मात्र होइन

अब दोष
केवल दलको होइन।
केवल नेताको होइन।

अब दोष
चुप लागेर बस्ने नागरिकको पनि हो।
जो अन्याय देखेर पनि मौन छ,
जो झूट बुझेर पनि ताली बजाउँछ,
जो दलाललाई ‘नयाँ आशा’ ठान्छ-

ऊ स्वयं
यो खेलको भाग बन्छ।

✦ अन्तिम चेतावनी

आज होइन भने भोलि,
यदि नागरिक सचेत भएन भने-

यो देशमा
– चुनाव त हुनेछ
– सरकार त बन्ला
तर
सत्ता सधैं केही दलालकै हातमा हुनेछ।

त्यसैले स्पष्ट भनिन्छ-
सचेत नागरिक बनेर यो खेल बुझ्नु आजको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी हो।

बुझ्नु भनेको
राजनीति छोड्नु होइन,
राजनीतिलाई दलालबाट फिर्ता लिनु हो।

✦ नबुझ्ने नागरिक शासित हुन्छ।
✦ बुझ्ने नागरिकले इतिहास मोड्छ।

अब निर्णय तपाईंकै हो-
मुकदर्शक बन्ने कि जिम्मेवार नागरिक ?