यो समाज हाम्रो आफ्नो समाज हो, यो मुलुक हाम्रो आफ्नो मुलुक हो । यसलाई राम्रो बनाउने जिम्मेवारी हाम्रै हो र यो राम्रो बनाउन हतारमा हैन प्राप्त जानकारीलाई राम्रोसँग केलाएर विवेकपूर्ण निर्णय गर्नु पर्दछ । के ठिक के बेठिक भन्ने निर्णय आफैले गर्नु पर्दछ । यो कुरालाई आसन्न निर्वाचनबाटै अभ्यासमा ल्याऔँ ।

✍ स्वयम्भुनाथ कार्की

उन्नति गरेका वा गर्ने समाज आवश्यकताको बेलामा जस्तोसुकै मतभेद भए पनि, आपसमा काटाकाट नै भए पनि परेको बेला एक ढिक्का हुन्छ । नासिएर जाने क्रममा रहेको समाजचाहिँ अरुबेला एक जस्तो देखिएपनि परेको बेला एक-अर्काको खुट्टा तान्न थाल्छ । उहिले उहिले आफ्नो बारीमा उसको बाख्रा पसेको अरे… भन्नेसम्मको हल्लाले सहायता चाहिएको बेला चोट पुऱ्याउन लाग्छ । अनि फेरि पछि आफूलाई आवश्यकता पर्दा भने अफन्तको नाताले विषेश सहयोग खोज्न थाल्दछ । यो भारतमा अंग्रेजको ‘फुटाउ र राज गर’ भन्ने नीतिमा आधारित शिक्षा पद्दतिको असर हो । अंग्रेजले राज नगरेका छिमेकीहरूमा पनि यस्तो प्रवृत्ति सरेर गएको छ । तक्षशिला, नालन्दा शिक्षाका केन्द्र थिए, त्यही भ्रममा भारतलाई शिक्षाको केन्द्र मान्ने चलन छ ।

तर अब त्यहाँबाट तक्षशिला वा नालन्दाका जस्ता उच्च नैतिकताका शिक्षित उत्पादन हुँदैनन् । लर्ड मेकालेको मुनिम (क्लार्क) बनाउने शिक्षा-नीतिअनुसारको ‘फुटाउ र राज गर’को अनुकुल शिक्षित उत्पादन गर्दछ । यसको अवशेष कायम नै छ अंग्रेज गएको यत्रो वर्षसम्म पनि ।

पूर्वीय दर्शन, ज्ञान आफ्ना ग्रन्थबाट भन्दा पनि म्याकमिलनले छापेका अनुवाद प्रमाणिक मान्ने वौद्धिक दासता र त्यस दासतालाई गौरव ठान्ने बुद्धिजीवीले समाज भरिपूर्ण छ । यसले गर्दा ‘भ्यागुताको धार्नी’ नपुग्नु स्वभाविक भएको छ । अरुले विभिन्न किसिमले उक्साएकोलाई सदाशयता मानेर आवेशमा आउनु यस भेगकाहरूको नियति बनेकोले विवेचन नै नगरी हतारमा निर्णय गर्ने र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने प्रवृत्तिलाई आफ्नो बुद्धिमत्ता मान्ने गरिन्छ ।

विगत झण्डै पौने शताब्दीदेखि नेपाल यही रोगले ग्रसित छ, जसले गर्दा निर्णय पछि पछुताउनु नै परेको छ । हतारमा आफूले निर्णय गर्ने र त्यसको दुष्परिणामको दोषचाहिँ अर्काको थाप्लोमा हाल्ने गरेमा समाजको उन्नति हैन अवनति हुन्छ । त्यही अवनतिको मार मुलुकले निरन्तर भोगिरहेको छ ।

आफ्नो भविष्यलाई सोझै असर गर्ने कुरामा आवेशमा वा हतारमा निर्णय गर्न हुन्न । यदि गरिन्छ भने त्यसको दुष्परिणामको आफ्नो भागिदारीबाट पन्छिन सकिन्न ।

भौतिक प्रगतिलाई विकास मान्ने ज्ञान पश्चिमा हो । हरेक भौतिक वृद्धि विकास हुन्न, हरेक विकास भौतिक वृद्धि हुन्न । पश्चिम – जहाँ आफूले जन्माएको सन्तानको पालनपोषणमा पनि सरकारको सिधा हस्तक्षेप हुन्छ त्यहाँ वात्सल्य कमजोर भएको हुन्छ । र, यो नागरिक स्वतन्त्रता पनि हैन । त्यस्तै समाज (पश्चिमा) जस्तो मुलुक बनाइदिन्छौँ भनेर उक्साएको भरमा त्यस्तो समाज आफ्नो परिवेशमा पाच्य हुनसक्छ वा सक्दैन विवेचन नै नगरी हतारमा निर्णय गर्ने प्रवृत्तिलाई उचित मान्न सकिन्न ।

यसले हामी आफ्नो पछिल्लो पुस्तालाई एक नराम्रो परिवेश दिन गइरहेका छौँ । यो कुराले नवयुवाहरूमा असन्तोष जन्माउँछ । यसले ल्याएको नैराश्यताले जुन पनि, जस्तो पनि नराम्रो रूप लिन सक्छ । भर्खरै भोगेको जेन जेड(जी) जस्ता विद्रोह नियमित आकस्मिकता हुन पुग्छन् । तत्कालमा यस्ता कुराको अनेकौँ कारण खोज्न सकिन्छ । षडयन्त्रको सिद्धान्तले यसका कारण खोज्न सकिन्छ । अनि आफ्नै विगत भुलेर नैतिकताको कुरा निकालेर आवेश पैदा गर्न सकिन्छ । यस्तै आवेशले जनमानस फेरि हतारमा निर्णय गर्न पुग्छ । यही क्रम जारी रहने हो भने कुनै बेला पछुताउने मौका पनि नमिल्ने अवस्था पैदा हुन सक्छ । विभिन्न किसिमका ‘मौका या अवसर’हरूमा हतारमा निर्णय नगरेर सोच-विचार गरी निर्णय गर्ने परिपाटी शुरु गरिनु पर्दछ । किनभने यस्ता अवस्थाहरू हतारमा गरिने निर्णयका दुष्परिणाम हुन् ।

जब एक गोजी रुमाल किन्दा पनि हतारमा हैन राम्ररी परीक्षण गरेर किनिन्छ भने आफ्नो भविष्यलाई सोझै असर गर्ने कुरामा आवेशमा वा हतारमा निर्णय गर्न हुन्न । यदि गरिन्छ भने त्यसको दुष्परिणामको आफ्नो भागिदारीबाट पन्छिन सकिन्न । आफ्नो मनले मानेको विवेचनले देखेको निर्णय गर्दा एक्लै परिएला कि भनेर डराउन पर्ने कुनै कारण छैन । जब मुखमा परेको गाँस आफैले चपाउनु पर्दछ भने के ठिक के बेठिक भन्ने निर्णय पनि आफैले गर्नु पर्दछ । यो समाज हाम्रो आफ्नो समाज हो, यो मुलुक हाम्रो आफ्नो मुलुक हो । यसलाई राम्रो बनाउने जिम्मेवारी हाम्रै हो र यो राम्रो बनाउन हतारमा हैन प्राप्त जानकारीलाई राम्रोसँग केलाएर विवेकपूर्ण निर्णय गर्नु पर्दछ । यो कुरालाई आसन्न निर्वाचनबाटै अभ्यासमा ल्याऔँ ।