इरानको संघर्षलाई केवल एउटा देशको संघर्षका रूपमा होइन, विश्व शक्ति संरचनाको पुनर्संरचनासँग जोडिएको ऐतिहासिक प्रक्रियाका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । समयको धार कता बगिरहेको छ भन्ने कुरा बुझ्न, इरानलाई बुझ्नु अनिवार्य भइसकेको छ ।

✍ काजी कार्की

आजको विश्व एक गहिरो रूपान्तरणको चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ । दशकौँसम्म विश्व राजनीतिमा वर्चस्व कायम गरेको एकध्रुवीय शक्ति संरचना अहिले चुनौतीको सामना गरिरहेको छ । यही परिवर्तित सन्दर्भमा इरान केवल एउटा देश नभइ, बहुध्रुवीय विश्वको उदयको प्रतीक र साम्राज्यवादी हस्तक्षेपविरुद्धको प्रतिरोधको केन्द्रका रूपमा उभिएको छ ।

मध्यपूर्वको भू-राजनीतिक नक्सामा इरानको स्थान अत्यन्त संवेदनशील र निर्णायक छ । पर्सियन गल्फ र हर्मुज जलडमरूमध्ये नजिक अवस्थित यो देश विश्व ऊर्जा आपूर्तिको मुख्य नशामा बसेको छ । विश्वको करिब २२ प्रतिशत तेल यही मार्ग हुँदै प्रवाह हुन्छ । यसको अर्थ, इरानमाथिको नियन्त्रण वा अस्थिरता सिर्जना गर्नु भनेको विश्व अर्थतन्त्रलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास पनि हो । यही कारणले इरान सधैं बाह्य शक्तिहरूको रणनीतिक लक्ष्य बन्न पुगेको छ । राजनीतिक रूपमा इरानमाथि सबैभन्दा ठूलो दबाब अमेरिकाबाट आएको छ ।

सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि इरानले पश्चिमी प्रभुत्वलाई अस्वीकार गर्दै स्वतन्त्र राजनीतिक मार्ग रोज्यो । यही स्वतन्त्रताको मूल्य उसले दशकौँदेखि आर्थिक प्रतिबन्ध, कूटनीतिक अलगाव र सैन्य धम्कीका रूपमा चुकाइरहेको छ । इरानको आणविक कार्यक्रमलाई बहाना बनाएर लगाइएका प्रतिबन्धहरू वास्तवमा उसको आत्मनिर्णयको अधिकारमाथिको प्रहारका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ । यस सन्दर्भमा इजरायल र साउदी अरबजस्ता क्षेत्रीय शक्तिहरूको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ । यी राष्ट्रहरू अमेरिकासँगको निकटताका कारण इरानविरुद्धको शक्ति सन्तुलनमा सक्रिय छन् । धार्मिक रूपमा शिया-सुन्नी विभाजनलाई समेत राजनीतिक अस्त्रका रूपमा प्रयोग गरिएको देखिन्छ, जसले मध्यपूर्वलाई निरन्तर द्वन्द्वको चक्रमा राखेको छ । सिरिया, इराक र यमनका युद्धहरू केवल आन्तरिक द्वन्द्व मात्र होइनन्, ती ठूला शक्तिहरूको प्रतिनिधि युद्ध (proxy war) का उदाहरण हुन् ।

यद्यपि, विश्व शक्ति संरचना एकतर्फी रूपमा अघि बढिरहेको छैन । इरानले रूस, चीन र अन्य उदीयमान शक्तिहरूसँग सहकार्य विस्तार गर्दै बहुध्रुवीय विश्व निर्माणको दिशामा कदम चालिरहेको छ । चीनसँगको आर्थिक साझेदारी, रूससँगको सैन्य सहकार्य र साङ्घाई सहयोग संगठन तथा ब्रिक्सजस्ता मञ्चहरूमा सहभागिताले इरानलाई नयाँ शक्ति समीकरणमा स्थापित गरिरहेको छ । डि-डलराइजेसनको अवधारणा, वैकल्पिक आर्थिक संरचनाको खोजी र पश्चिमी वित्तीय प्रणालीबाट स्वतन्त्र हुने प्रयासहरू आजको विश्वमा तीव्र रूपमा अघि बढिरहेका छन् । इरान यी प्रयासहरूको अग्रपंक्तिमा रहेको देखिन्छ । यसले स्पष्ट संकेत दिन्छ कि अब विश्व केवल एक शक्तिको नियन्त्रणमा सीमित रहने छैन ।

आज मध्यपूर्वमा भइरहेका घटनाहरूलाई केवल क्षेत्रीय अस्थिरताको रूपमा मात्र व्याख्या गर्नु अपूर्ण हुनेछ । यो वास्तवमा दुई भिन्न विश्व दृष्टिकोणबीचको संघर्ष हो एकातर्फ प्रभुत्व कायम राख्न खोज्ने साम्राज्यवादी शक्ति, र अर्कोतर्फ स्वतन्त्रता, बहुध्रुवीयता र समानताको पक्षमा उभिएका राष्ट्रहरू । इरान यस संघर्षको केन्द्रमा उभिएको छ ।

समग्रमा हेर्दा, इरान आजको विश्व भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको एउटा प्रमुख रणभूमि हो । यसको स्थायित्व वा अस्थायित्वले केवल मध्यपूर्व मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वको शक्ति सन्तुलनलाई प्रभावित पार्नेछ । वर्तमान परिस्थितिले स्पष्ट संकेत गर्दछ कि एकध्रुवीय विश्वको युग क्रमशः समाप्त हुँदैछ र बहुध्रुवीय विश्वको उदय अपरिहार्य बन्दै गएको छ ।

यसैले, इरानको संघर्षलाई केवल एउटा देशको संघर्षका रूपमा होइन, विश्व शक्ति संरचनाको पुनर्संरचनासँग जोडिएको ऐतिहासिक प्रक्रियाका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । समयको धार कता बगिरहेको छ भन्ने कुरा बुझ्न, इरानलाई बुझ्नु अनिवार्य भइसकेको छ ।