✍ सरोज अर्याल

नयाँ वर्ष २०८३ को पूर्वसन्ध्यामा सार्वजनिक गरिएको भिडियो सन्देशमार्फत राजा ज्ञानेन्द्र शाहले नेपालको वर्तमान राजनीतिक, सामाजिक र सुरक्षात्मक अवस्थाबारे गम्भीर चिन्ता व्यक्त गर्नुभएको छ । उहाँको सन्देश केवल औपचारिक शुभकामनामा सीमित नभई देशको समग्र दिशा, प्रणालीगत कमजोरी र भावी मार्गचित्रप्रति केन्द्रित देखिन्छ ।

यो सन्देशलाई विश्लेषण गर्दा स्पष्ट हुन्छ- उहाँले उठाउनुभएको विषयहरू केवल व्यक्तिगत धारणा मात्र होइनन्, बरु नेपालमा लामो समयदेखि बहसमा रहेका गहिरा संरचनात्मक समस्याहरूको प्रतिबिम्ब हुन् ।

🔍 ‘व्यक्ति बदल्दा मात्र देश बदलिँदैन’- सन्देशको केन्द्रीय भाव

उहाँको सन्देशको सबैभन्दा शक्तिशाली वाक्य हो-
‘व्यक्ति मात्र बदल्दैमा देश बदलिँदैन ।’

यस भनाइले नेपालको पछिल्लो राजनीतिक अभ्यासतर्फ संकेत गर्छ, जहाँ सरकार परिवर्तन, नेतृत्व परिवर्तन र दल परिवर्तन भइरहे पनि जनताले अपेक्षा गरेको स्थायित्व, सुशासन र विकास प्राप्त हुन सकेको छैन ।

नेपालले पछिल्ला दशकहरूमा राजतन्त्रदेखि गणतन्त्रसम्मको यात्रा तय गर्‍यो, संविधान परिवर्तन गर्‍यो, प्रणाली परिवर्तन गर्‍यो- तर आम नागरिकको जीवनस्तरमा अपेक्षित सुधार अझै व्यापक रूपमा देखिएको छैन । यही सन्दर्भमा राजाको भनाइले प्रणालीगत सुधारको आवश्यकता औंल्याउँछ ।

⚖️ राजनीति र राज्यपद्धति : ‘कोरा परिवर्तन’को आरोप

उहाँले राजनीति, राज्यपद्धति र शासन प्रणालीमा भएका परिवर्तनहरूलाई ‘कोरा परिवर्तन’ भनेर व्याख्या गर्नुभएको छ ।

यसको अर्थ के हुन सक्छ ?
• संविधान परिवर्तन भयो, तर कार्यान्वयन कमजोर छ
• शासन संरचना बदलियो, तर कार्यशैली पुरानै छ
• नेतृत्व फेरियो, तर सोच र संस्कार उस्तै छन्

यो आलोचना केवल एउटा दृष्टिकोण मात्र नभई धेरै नागरिकले महसुस गर्ने निराशाको अभिव्यक्ति पनि हो।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा परिवर्तनहरू तीव्र रूपमा भए, तर संस्थागत स्थिरता र उत्तरदायित्व विकास गर्न समय र इच्छाशक्ति दुवैको कमी देखिएको विश्लेषकहरू बताउँछन् ।

📉 देश ‘समस्याको चाङमा’ – वर्तमान यथार्थ

राजाले देशलाई ‘चौतर्फी समस्याको चाङ’मा रहेको बताउनुभएको छ । यस कथनलाई वर्तमान सन्दर्भमा हेर्दा-
• आर्थिक संकट र बेरोजगारी
• युवा विदेश पलायन
• भ्रष्टाचार र सुशासनको अभाव
• राजनीतिक अस्थिरता
• शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा चुनौती

यी सबैले नागरिकमा निराशा बढाएको छ ।

विशेषगरी युवाहरूको विदेश जाने क्रम तीव्र हुँदै जानु देशको दीर्घकालीन विकासका लागि चिन्ताजनक विषय बनेको छ ।

युवापिँढीको उदय र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी को संकेत

सन्देशमा एउटा सकारात्मक पक्ष पनि देखिन्छ- युवापिँढीको राजनीतिमा बढ्दो सहभागिता ।

पूर्वराजा शाहले पछिल्लो समय राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को चुनावी सफलतालाई संकेत गर्दै नयाँ पुस्ताको सक्रियतालाई स्वागतयोग्य मान्नुभएको छ ।

यसले के देखाउँछ ?
• परम्परागत दलप्रति असन्तुष्टि
• नयाँ विकल्पको खोजी
• पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको माग

रास्वपाको उदयलाई धेरैले ‘राजनीतिक परिवर्तनको संकेत’को रूपमा व्याख्या गरेका छन्, जसले नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यासमा नयाँ ऊर्जा थपेको छ।

🔐 आन्तरिक सुरक्षा : ‘देश नाजुक अवस्थामा’

राजाले नेपालको आन्तरिक सुरक्षा प्रणालीलाई नाजुक रहेको उल्लेख गर्नुभएको छ ।

यस सन्दर्भमा उहाँले सरकारको मुख्य कर्तव्य नागरिकको जीउधनको सुरक्षा गर्नु भएको स्पष्ट पार्नुभयो ।

उहाँको भनाइ-

‘आम नागरिकले कुनै प्रकारको शारीरिक, मानसिक वा भौतिक त्रास अनुभव गर्नु नपरोस् ।’

यो केवल सुरक्षा निकायको विषय मात्र होइन, समग्र शासन प्रणालीको विश्वसनीयताको प्रश्न पनि हो ।

यदि नागरिक सुरक्षित महसुस गर्दैनन् भने विकास, लगानी र सामाजिक स्थिरता सबै प्रभावित हुन्छन् ।

🕊️ निषेध होइन, समावेशी राजनीति आवश्यक

उहाँले राजनीतिमा ‘निषेध’ हुन नहुने बताउनुभएको छ ।

यसको अर्थ-
• सबै विचारधारालाई स्थान दिनु
• संवाद र सहमतिको राजनीति
• विरोधलाई दबाउने होइन, सुन्ने संस्कार

नेपालको राजनीतिक अभ्यासमा ध्रुवीकरण बढ्दै गएको अवस्थामा यो सन्देश महत्वपूर्ण मानिन्छ।

संवैधानिक समाधानको आह्वान

राजाले देशका समस्याहरूको समाधान संवैधानिक दायराभित्रै खोज्न आग्रह गर्नुभएको छ ।

यसले दुईवटा सन्देश दिन्छ-
– संविधानलाई आधार मानेर सुधार आवश्यक छ
– असंवैधानिक बाटो होइन, संस्थागत प्रक्रिया अपनाउनुपर्छ

यसले स्थायित्व र कानुनी शासनको महत्वलाई पुनः जोड दिन्छ।

समग्र विश्लेषण : सन्देशको अर्थ र प्रभाव

यो सन्देशलाई तीन तहमा बुझ्न सकिन्छ-

१. राजनीतिक सन्देश
✦ वर्तमान प्रणालीप्रति असन्तुष्टि
✦ सुधारको आवश्यकता

२. सामाजिक सन्देश
✦ नागरिकको पीडा र निराशा प्रतिबिम्ब
✦ युवाको भूमिकालाई स्वीकार

३. रणनीतिक सन्देश
✦ समावेशी संवादको आवश्यकता
✦ संवैधानिक समाधानको जोड

निष्कर्ष : नयाँ वर्ष, पुरानो प्रश्न – अब के ?

नयाँ वर्ष २०८३ को सन्देशले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ-
के नेपालले केवल नेतृत्व परिवर्तनमा सीमित रहने हो, कि प्रणालीमै गहिरो सुधार गर्ने ?

पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाह को सन्देशसँग सबै सहमत हुन आवश्यक छैन, तर उहाँले उठाउनुभएको बहस भने उपेक्षा गर्न नसकिने खालको छ।

नेपाल अहिले संक्रमणको चरणमा छ- जहाँ नागरिक सचेत छन्, युवा सक्रिय छन्, र परिवर्तनको चाहना स्पष्ट छ ।

अब प्रश्न नेतृत्वको मात्र होइन-
👉 सोचको परिवर्तन
👉 प्रणालीको सुधार
👉 र उत्तरदायी शासनको निर्माणमै हो।
नयाँ वर्षले केवल शुभकामना मात्र होइन, नयाँ सोच र जिम्मेवारी पनि ल्याओस् – यही नै यो सन्देशको सार देखिन्छ।