जबसम्म संसारको अन्तिम श्रमिकले आफ्नो श्रमको पूर्ण मूल्य र सम्मान पाउँदैन, तबसम्म यो आन्दोलन रोकिने छैन । भौतिक पर्खालहरू भत्काउन सजिलो होला, तर वैचारिक र मानसिक दासताका पर्खालहरू भत्काउन झन् ठूलो आँधीको आवश्यकता छ । मे दिवस त्यही आँधीको एउटा सानो तर शक्तिशाली झिल्को हो, जसले अन्ततः एउटा यस्तो न्यायप्रेमी संसारको निर्माण गर्नेछ जहाँ ‘श्रम’ नै सबैभन्दा ठूलो उत्सव हुनेछ ।

✍ डिल्ली अम्माई

भूमिका : रगतले लेखिएको इतिहास

इतिहासका पानाहरू केवल राजा-महाराजाका गाथा र युद्धका संस्मरणले मात्र भरिएका छैनन्, यसका अक्षर-अक्षरमा श्रमिकको पसिनाको गन्ध र रगतको रङ्ग मिसिएको छ। मे दिवस केवल एउटा क्यालेन्डरको मिति मात्र होइन, यो त मानवीय चेतनाको त्यो महाविस्फोट हो, जसले ‘श्रम’ लाई ‘दासता’ बाट मुक्त गरी ‘अधिकार’ को आसनमा विराजमान गराउने संकल्प गर्‍यो। सन् १८८६ को सिकागोको हेमार्केट स्क्वायरमा बगेको मजदुरको रगतले एउटा यस्तो भाष्य निर्माण गर्‍यो, जसले संसारभरका शोषितहरूको ढुकढुकीमा एउटै लय भरिदियो- ‘हामी मेसिन होइनौँ, हामी मानव हौँ ।’

दार्शनिक अन्तर्विरोध : पुँजीवादी षडयन्त्र र ‘हिंसा’ को भाष्य

पुँजीवादी र साम्राज्यवादी शक्तिहरूले सधैँ श्रमजीवी वर्गलाई एउटा ‘खतरा’ को रूपमा हेरे। उनीहरूले मजदुर सत्तालाई बदनाम गर्न ‘तानाशाही’ र ‘अधिनायकवाद’ को जलप लगाइदिए। तर दार्शनिक रूपमा हेर्ने हो भने, पुँजीवादले गर्ने संरचनागत हिंसा – जहाँ लाखौँ मानिस भोक, गरिबी र बेरोजगारीको चक्रव्यूहमा पिल्सिन्छन् – त्योभन्दा भयानक अरू के हुन सक्छ ? जब मजदुर वर्गले आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि आवाज उठाउँछ, त्यसलाई ‘हिंसा’ भनिन्छ, तर जब साम्राज्यवादीहरूले नाफाका लागि युद्ध थोपर्छन्, त्यसलाई ‘लोकतन्त्रको रक्षा’ भनिन्छ। यो विरोधाभाष नै आधुनिक सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो ढोंग हो। वास्तवमा, मजदुर वर्गले गरेको प्रतिरोध पुँजीवादी क्रूरताविरुद्धको ‘प्रतिहिंसा’ र आत्मरक्षाको पवित्र प्रयास मात्र थियो ।

घुसपैठ र एनजीओकरण : आधुनिक दासताको नयाँ स्वरूप

आजको युगमा साम्राज्यवादी शक्तिले मजदुर आन्दोलनलाई सिधै बन्दुकले होइन, ‘विचारको विष’ ले मार्ने रणनीति अख्तियार गरेका छन्। ‘एनजीओकरण’ (NGO-ization) को माध्यमबाट मजदुरको वर्ग-चेतनालाई ‘प्रोफेसनलिज्म’ र ‘अनुदान’ को भूलभुलैयामा फसाइएको छ। क्रान्तिकारी नेतृत्वको बीचमा आफ्ना जासुसहरूलाई ‘नक्कली कम्युनिष्ट’ बनाएर पठाउने र संगठनलाई भित्रैबाट खोक्रो बनाउने प्रपञ्च जारी छ। ‘श्रमको लचकता’ र ‘गिग इकोनोमी’ जस्ता आधुनिक शब्दावलीहरू मजदुरलाई आपसमा लडाउने र उनीहरूको साझा एकता (Solidarity) लाई टुक्रा-टुक्रा पार्ने सूक्ष्म हतियार हुन्। यो एउटा यस्तो मनोवैज्ञानिक युद्ध हो, जहाँ मजदुरलाई थाहै नपाई उसकै वर्ग विरुद्ध उभ्याइन्छ।

रैथाने विचार र भविष्यको कार्यभार :

जहाँ कम्युनिष्ट शासन सत्तामा आएन, त्यहाँ पनि यसको ‘परोक्ष’ प्रभाव ठूलो रह्यो। शीतयुद्धको समयमा पुँजीवादी देशहरूले पनि आफ्नो देशमा कम्युनिष्ट विद्रोह नहोस् भनेर ‘कल्याणकारी राज्य’ (Welfare State) को अवधारणा ल्याउन र श्रमिक एवं महिलालाई थप अधिकार दिन बाध्य भए । विश्लेषकहरूको तर्क छ कि वामपन्थी विचारधाराले ‘उत्पीडित वर्गले पनि सत्ता सञ्चालन गर्न सक्छ’ भन्ने आत्मविश्वास विश्वभरका सीमान्तकृत समुदायमा जगाइदियो ।

समग्रमा, वामपन्थी र कम्युनिष्ट विचारधाराले विश्व राजनीतिमा एउटा यस्तो वैचारिक ‘काउन्टर-न्यारेटिभ’ खडा गर्‍यो, जसले गर्दा शक्ति र सम्पत्तिको पुनर्वितरणको बहस सधैँका लागि स्थापित भयो ।

अबको यात्रा केवल पुरानो मार्क्सवादी जडताले मात्र पुग्दैन । अहिलेको अन्तरविरोध र सामाजिक संरचनाको ठोश विश्लेषण सहित मार्क्सबादी दर्शनको बिकास गर्नु पर्छ।नेपालको सन्दर्भमा भन्नु पर्दा, हामीले हाम्रा पुर्खाले अभ्यास गरेका ‘रैथाने सामुदायिक विचार’ – जस्तै पर्म, गुठी र सामूहिक स्वामित्वका वैज्ञानिक पक्षहरूलाई आधुनिक मार्क्सवादसँग फ्युजन गर्नुपर्छ । निजी पुँजीलाई सामुदायिक पुँजीमा बदल्नु भनेको केवल कलकारखाना कब्जा गर्नु मात्र होइन, बरु मानिसको सोचाइमा रहेको ‘व्यक्तिवाद’ लाई ‘सामूहिकता’ मा रूपान्तरण गर्नु हो ।

ऐतिहासिक रूपान्तरण र नयाँ चुनौती :

उत्पादनका साधनहरू भूमि र मेसिनबाट डेटा र एल्गोरिदममा सरेसँगै विश्व अर्थतन्त्रमा एउटा ठूलो संरचनात्मक परिवर्तन आएको छ। विगतमा मिल मालिकहरूले श्रमिकको भौतिक श्रम र पसिनामाथि शासन गर्थे भने आजका टेक-कर्पोरेटहरूले मानिसको समय, रुचि र बौद्धिक डेटालाई आफ्नो सम्पत्ति बनाएका छन्। यो परिवर्तनले शोषणलाई पूर्णतः अन्त्य गर्नुको सट्टा झन् सूक्ष्म र अदृश्य बनाएको छ, जसलाई परास्त गर्न परम्परागत वर्ग सङ्घर्षको ढाँचामा पुनरावलोकन जरुरी छ।

डिजिटल भ्याम्पायर र डेटाको कमोडिटाइजेशन :

वर्तमान टेक-कर्पोरेटहरूलाई ‘भ्याम्पायर’ को संज्ञा दिनु उपयुक्त देखिन्छ, किनकि उनीहरूले उपभोक्ता र श्रमिकका हरेक गतिविधिलाई डेटामा बदल्छन् र त्यसैलाई बेचेर अर्बौँको नाफा कमाउँछन् । यो शोषण प्रक्रियामा श्रमिक मात्र होइन, आम जनता पनि ‘डिजिटल मजदुर’ जस्तै बनेका छन्, जसको डेटा विना यी विशाल टेक कम्पनीहरूको कुनै अस्तित्व रहँदैन । यस अदृश्य शोषणलाई नबुझी श्रमिक वर्गले शासन गर्ने कल्पना असम्भव प्रायः छ।

वैकल्पिक टेक साधनको निर्माण :

भौतिक कारखाना कब्जा गर्नुजस्तो अभौतिक क्लाउड र एल्गोरिदम कब्जा गर्नु सजिलो छैन। त्यसैले, मजदुर वर्गले अब आफ्नै विकल्प निर्माण गर्ने रणनीति अपनाउनुपर्छ। यसलाई ‘प्लेटफर्म को-अपरेटिभिज्म’ भन्न सकिन्छ, जहाँ श्रमिकहरू आफैँले एप वा प्लेटफर्म निर्माण गर्छन् र त्यसको व्यवस्थापन सामूहिक रूपमा गर्छन्। यसले नाफाको केन्द्रीकरणलाई रोक्छ र उत्पादित मूल्य सोझै श्रमिकसम्म पुर्‍याउँछ।

डेटा सार्वभौमिकता र ओपन सोर्सको शक्ति :

आगामी आन्दोलनको एउटा मुख्य एजेन्डा ‘डेटा सार्वभौमिकता’ (Data Sovereignty) हुनुपर्छ । डेटा मुठ्ठीभर कम्पनीको निजी सम्पत्ति नभई सार्वजनिक स्रोत हुनुपर्छ । साथै, ‘ओपन सोर्स’ (Open Source) प्रविधिको प्रयोग र विकासलाई बढावा दिएर कर्पोरेटको क्लोज्ड इकोसिस्टमलाई भत्काउन सकिन्छ। जब प्रविधिको कोड पारदर्शी र सबैको पहुँचमा हुन्छ, तब मालिकको तानाशाही स्वतः कमजोर हुन्छ ।

डिजिटल साक्षरता र वर्ग सङ्घर्षको हतियार :

प्रविधि अब एउटा प्राविधिक सीप मात्र रहेन, यो वर्ग सङ्घर्षको आधुनिक हतियार बनेको छ। श्रमिक वर्गले कोडिङ, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र डेटा विश्लेषण जस्ता विषयमा दक्षता हासिल गर्नैपर्छ। यदि श्रमिकहरू प्रविधिका निर्माता वा सञ्चालक बन्न सकेनन् भने उनीहरू सधैँ अर्काको प्रविधिको दास मात्र रहिरहनेछन्। प्रविधिमाथिको बौद्धिक अधिकार नै २१औँ शताब्दीको वास्तविक शक्ति हो ।

भविष्यको मार्ग :

श्रमिकले ‘स्वर्गमा धावा’ बोल्नुको आधुनिक अर्थ प्रविधि र डेटामाथिको एकाधिकार तोड्नु हो। अबको आन्दोलन केवल सडकमा मात्र होइन, डिजिटल स्पेस र क्लाउड नेटवर्कहरूमा पनि केन्द्रित हुनुपर्छ। जब श्रमिकहरूले आफ्नै टेक साधन निर्माण गर्छन् र डेटालाई सार्वजनिक हितमा लगाउँछन्, तब मात्र वैज्ञानिक समाजवादको आधार तयार हुनेछ। प्रविधिले शोषणको रूप फेरेको छ भने श्रमिकले पनि मुक्तिको हतियार फेर्नु अनिवार्य छ।

यदि साम्राज्यवादी घेराबन्दी र षडयन्त्र हुँदैनथ्यो भने, मजदुर वर्गले निर्माण गर्ने संसार प्रकृतिप्रेमी, न्यायपूर्ण र मानवीय गरिमाले सुसज्जित हुने थियो।

अन्त्यमा, संसारभरका श्रमजीवीहरूको अबको कार्यभार भनेको पुँजीवादले भत्काएको मानवीय सम्बन्ध र प्रकृतिसँगको सामिप्यतालाई पुनः जोड्नु हो। मे दिवसको रातो झण्डाले हामीलाई सधैँ सम्झाउँछ कि जबसम्म संसारको अन्तिम श्रमिकले आफ्नो श्रमको पूर्ण मूल्य र सम्मान पाउँदैन, तबसम्म यो आन्दोलन रोकिने छैन । भौतिक पर्खालहरू भत्काउन सजिलो होला, तर वैचारिक र मानसिक दासताका पर्खालहरू भत्काउन झन् ठूलो आँधीको आवश्यकता छ । मे दिवस त्यही आँधीको एउटा सानो तर शक्तिशाली झिल्को हो, जसले अन्ततः एउटा यस्तो न्यायप्रेमी संसारको निर्माण गर्नेछ जहाँ ‘श्रम’ नै सबैभन्दा ठूलो उत्सव हुनेछ ।