गोन्जालोको मार्क्सवाद यति जड थियो कि उनले क्रान्तिका शत्रु र मित्र चिन्न सकेनन् । माओले छापामारलाई ‘माछा’ र जनतालाई ‘पानी’ भनेका थिए, तर गोन्जालोले पानीलाई नै उमालेर माछा मार्ने काम गरे । उनले स्वतन्त्र मजदुर नेता र सामाजिक कार्यकर्ता (जस्तै एलेना मोयानो) लाई समेत भौतिक कारबाही गरे ।

✍ डिल्ली अम्माई 

‘मानिसको चेतनाले उसको सामाजिक अस्तित्वलाई निर्धारण गर्दैन, बल्कि उसको सामाजिक अस्तित्वले उसको चेतनालाई निर्धारण गर्छ ।’ – कार्ल मार्क्स 

२०औँ शताब्दीका राजनीतिक आन्दोलनहरूले मार्क्सको यो भौतिकवादी भाष्यलाई अक्षरशः लागू गर्ने प्रयास गरे । उनीहरूले सोचे कि समाजको आर्थिक र फौजी संरचना (Material Base) बलपूर्वक बदल्नासाथ नयाँ मानवको निर्माण स्वतः हुनेछ। तर, २१औँ शताब्दीको यो प्रविधि-केन्द्रित डिजिटल युग (२०२६) मा आइपुग्दा यो निष्कर्ष अपूर्ण साबित भएको छ । आजको वैश्विक संकट केवल स्रोतहरूको अभाव वा हतियारको प्रतिस्पर्धा होइन; यो मूलतः दर्शन र भाष्य (Paradigm & Narrative) को महासंकट हो।साम्राज्यवाद र नव-पूँजीवादले आज मानिसको जमिन मात्र होइन, उसको संज्ञानात्मक सञ्जाल (Cognitive Matrix) र स्नायु प्रणाली (Neural System) समेत कब्जा गरिसकेका छन् । पुराना चिन्तन प्रणालीहरू आजको एआई (AI), जैविक इन्जिनियरिङ र न्यूरो-टेक्नोलोजीको युगमा असान्दर्भिक भइसकेका छन् । यही वैचारिक शून्यताको घडीमा, पेरुको एन्डिज पर्वतमालामा कमरेड गोन्जालोले प्रयोग गरेको मार्क्सवाद-लेनिनवाद-माओवादको ‘चौथो तलवार’ को विस्मयकारी उत्कर्ष र त्यसपछिको दुःखद पतनले पाँचौँ मार्ग (The Fifth Path) का लागि एउटा नयाँ, अभेद्य र सर्वोच्च दार्शनिक प्रस्थानबिन्दु तयार पारिदिएको छ ।

इतिहासबाट के सिक्ने ? ‘क्रान्ति भनेको कुनै रात्रिभोजको आयोजना होइन, न त यो कुनै निबन्ध लेखन, चित्रकला वा बुट्टा भर्ने काम नै हो… क्रान्ति त एउटा वर्गले अर्को वर्गलाई उखेलेर फ्याँक्ने हिंसात्मक कार्य हो’ – माओ त्सेतुङ । गोन्जालोले माओको यसै भनाइलाई आफ्नो दार्शनिक कडी मान्दै ‘कम्युनिस्ट पार्टीको फौजीकरण’ (Militarization of the Party) को सिद्धान्त अघि सारे । समग्र मानव जीवन, जनवर्गीय सङ्गठन र विचारलाई नै सैन्य ढाँचामा रूपान्तरित गर्दा सन् १९८० को दशकमा उनीहरूले विस्मयकारी सैन्य सफलता हासिल गरे । सन् १९९० को दशकको सुरुवातमा त उनीहरूले पेरुको सरकारी सेनासरह शक्तिशाली बन्दै ‘रणनीतिक सन्तुलन’ (Strategic Equilibrium) को घोषणा समेत गरे । तर, विचारको यो ‘जडता’ नै अन्ततः आन्दोलनको चिहान बन्यो । गोन्जालोको यो ऐतिहासिक चक्रव्यूहबाट पाँचौँ मार्गले ३ वटा अकाट्य रणनीतिक पाठहरू सिक्छ :

[गोन्जालोको सैन्य पिरामिड] -► एकल कमान्डर -► खुफिया म्यापिङ (GEIN) -► खोरभित्र कैद र पतन

                                                                                ▼

[पाँचौँ मार्गको मोजाइक] ◄- ७ आवश्यकताको वि-कमोडिटाइजेसन ◄- स्वायत्त श्रम प्रयोगशाला (Hydra नेटवर्क)

क) एकल नेतृत्व केन्द्रको आत्मघाती पासो (Personality Cult) :

 गोन्जालोले आन्दोलनलाई पूर्ण रूपमा आफू-केन्द्रित बनाए । उनको विचारलाई ‘देववाणी’ मान्ने परिपाटीले पार्टीलाई राजनीतिक दलबाट एउटा ‘धार्मिक सम्प्रदाय’ (Cult) जस्तो बनाइदियो । पेरुको विशेष खुफिया एकाइ (GEIN) ले सेना पठाएर गाउँ उजाड्ने परम्परागत शैली त्यागेर, सन् १९९२ मा लिमाको एउटा स्टुडियोबाट गोन्जालोलाई ज्युँदै पक्राउ गर्‍यो । दोस्रो तहको नेतृत्व नहुँदा र सिङ्गो कमान्ड उनको दिमागमा मात्र सीमित भएकाले, उनको गिरफ्तारीसँगै आन्दोलन तासको महल झैँ ढल्यो । सन् १९९३ मा उनले जेलको फलामको खोरभित्रबाटै ‘शान्ति सम्झौता’को प्रस्ताव राख्दै हतियार बिसाउन आह्वान गरेपछि कार्यकर्ताहरू चरम भ्रम (Ideological Confusion) मा परे र अन्ततः शाइनिङ पाथ जङ्गलमा कोकिन तस्करी गर्ने आपराधिक गिरोहमा परिणत भयो ।

 हामीले सिक्ने पाठ : 

क्रान्ति कहिल्यै कुनै एउटा व्यक्ति वा केन्द्रको टाउकोमा निर्भर हुनु हुँदैन । गोन्जालोको मार्क्सवाद यति जड (Dogmatic) थियो कि उनले क्रान्तिका शत्रु र मित्र चिन्न सकेनन् । माओले छापामारलाई ‘माछा’ र जनतालाई ‘पानी’ भनेका थिए, तर गोन्जालोले पानीलाई नै उमालेर माछा मार्ने काम गरे । उनले स्वतन्त्र मजदुर नेता र सामाजिक कार्यकर्ता (जस्तै एलेना मोयानो) लाई समेत भौतिक कारबाही गरे । सन् १९८३ को ‘लुकानामार्का नरसंहार’ मा ६९ जना आदिवासी किसान, महिला र बालबालिकाहरूको बन्चरो र खुकुरीले काटेर हत्या गरियो । मानिसको जीवित संवेदना, संस्कृति र करुणालाई इन्कार गर्ने क्रान्तिले आफ्नै मान्छेहरूलाई निल्न थाल्छ र जनताले रक्षाका लागि सेनासँग हात मिलाउन बाध्य हुन्छन् ।

 शाइनिङ पाथले भौतिक संरचना (जलविद्युत्, पुल) भत्काएर शहरलाई अन्धकार त बनायो, तर ग्रामीण ‘जनसमिति’ (People’s Committees) हरूलाई पूँजीवादी मुद्रा र दलाल बजारबाट पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र र आत्मनिर्भर बनाउन सकेन । जब फौजी नेतृत्व सखाप भयो, जीवन धान्नका लागि बाँकी छापामारहरू पूँजीवादको सबैभन्दा कुरुप पाटो – अवैध ड्रग्स बजारको एजेन्ट बन्न पुगे । आर्थिक रूपमा पूर्ण आत्मनिर्भर नभइकन गरिने राजनीतिक विद्रोह अन्ततः अपराधीकरणको खाडलमा भासिन्छ ।

 पाँचौँ मार्ग (The Fifth Path) किन उच्च र अकाट्य छ ? ‘आँखाको बदला आँखाको नीतिले सिङ्गो संसारलाई अन्धो बनाउँछ ।’ – महात्मा गान्धी

‘सत्य कुनै एउटा विचारको पेवा होइन, यो त अनेकौँ दृष्टिकोणहरूको एउटा सुन्दर मोजाइक हो ।’ – महावीर (अनेकान्तवाद)

गोन्जालोको इतिहासले सावित गर्छ कि-जनभावना र करुणालाई कुल्चेर विचारधारालाई केवल एउटा जड र हिंस्रक हतियार बनाउँदा क्रान्तिले आफ्नै सन्तानलाई निल्न थाल्छ । उनको पतन ‘नेतृत्वको देवत्वकरण’ र ‘जनताविनाको उग्र क्रान्तिकारी रोमान्स’को अवश्यम्भावी अन्त्य हो ।

२०औँ शताब्दीका सबै क्रान्तिका गल्तीहरूलाई सच्याउँदै २१औँ शताब्दीको प्रविधि र चेतनालाई एकीकृत गर्ने भएकाले पाँचौँ दर्शन सर्वोत्कृष्ट र अभेद्य छ । यसको श्रेष्ठताका मुख्य ४ दार्शनिक आधारहरू निम्न छन्-

१) मोनोलिथिक पिरामिडको साटो साङ्गठनिक मोजाइक (The Hydra Model) – गोन्जालोको आन्दोलन एउटा पिरामिड जस्तो थियो, जसको एउटै टाउको काटिँदा सिङ्गो संरचना मऱ्यो । पाँचौँ मार्ग कुनै पिरामिड होइन, यो एउटा साङ्गठनिक मोजाइक (Organizational Mosaic) हो । यो देश र विश्वभरि फैलिएका हजारौँ साना-साना, स्वतन्त्र र स्वायत्त ‘श्रम प्रयोगशाला र ध्यान कम्युन’ हरू जोडिएर बनेको एउटा अभेद्य सञ्जाल (Hydra Network) हो । यसको कुनै एउटा ‘सर्वोच्च कमान्डर’ वा केन्द्रीय कार्यालय हुँदैन । यदि दुश्मनको खुफिया एजेन्सीले एउटा कम्युनमा घुसपैठ वा दमन गरे पनि बाँकी ९९% मोजायिक एकाइहरू पूर्ण रूपमा सुरक्षित र क्रियाशील रहन्छन् । यसलाई कसैले ‘नेतृत्व सफाया’ गर्नै सक्दैन ।

२) भौतिक हिंसाको साटो ७ आवश्यकताको वि-कमोडिटाइजेसन (De-commodification) – ‘संसारमा प्रत्येक मानिसको आवश्यकता पूरा गर्ने स्रोतहरू छन्, तर कसैको लोभ पूरा गर्ने स्रोत छैन ।’ – महात्मा गान्धी

पाँचौँ मार्गले जलविद्युत् वा पुलहरूमा बमबारी गरेर सर्वसाधारणलाई दुःख दिँदैन । हाम्रो हतियार बन्दुक होइन, पूँजीवादको आर्थिक मुटुमै प्रहार गर्ने ‘वि-कमोडिटाइजेसन’ हो ।

 मानव जीवनका ७ मुख्य आवश्यकताहरू : गाँस, वास, कपास, स्वास्थ्य, शिक्षा, मनोरञ्जन र बौद्धिक स्पष्टता (ज्ञान) – जसलाई गोरा छालाको नव-पूँजीवादले नाफाको साधन बनाएको छ, त्यसलाई पाँचौँ मार्गको कम्युनभित्र हावा, पानी र प्रकाश जस्तै पूर्ण रूपमा निःशुल्क र सामुदायिक सम्पति बनाइनेछ । जब जनताले बजार र बैंकको प्रलोभन बिना नै सबै कुरा कम्युनभित्रै प्राप्त गर्छन्, तब दलाल बजार स्वतः अप्रासंगिक हुन पुग्छ ।

३) फौजीकरणको साटो ध्यान र श्रमको जैविक सन्तुलन :

‘जबसम्म तिमीभित्र ध्यान (चिन्तन) को दियो बल्दैन, तबसम्म बाहिरी संसारको कुनै पनि राजनीतिक व्यवस्थाले तिमीलाई स्वतन्त्र बनाउन सक्दैन ।’ – ओशो

गोन्जालोले पार्टीको फौजीकरण गरेर मानिसलाई युद्धको मेसिन बनाए । पाँचौँ मार्गले मानिसलाई ‘आत्मनिर्भर र चैतन्यीकृत’ बनाउँछ । हाम्रा कम्युनहरूभित्र नयाँ र पुरानो पुस्ताले आधुनिक प्रविधि (AI/Eco-tech) को मद्दतले परम्परागत आरन, शिल्प, र प्राङ्गारिक कृषिको आधुनिकीकरण गर्दै शारीरिक श्रम गर्नेछन् र त्यसलाई दैनिक आन्तरिक ध्यान (Meditation) सँग जोड्नेछन् । ध्यानले ७० हजार वर्ष पुरानो संज्ञान क्रान्तिदेखि जरा गाडेर बसेको ‘अहङ्कार, अविद्या, र विभाजन’ को हिंस्रक प्रोग्रामिङलाई जरैदेखि पगालिदिन्छ । यसले समाजमा बाहिरी दण्डको होइन, भित्री स्वनियमन (Self-regulation) र स्वचालित करुणा (Karuna) को जन्म गराउँछ, जहाँ घुसपैठियाहरू स्वतः ‘मिसफिट’ भएर बाहिरिन्छन् ।

४) वैचारिक जडताको साटो सापेक्ष सत्यको उत्सव :

 गोन्जालो विचारले असहमति राख्नेलाई ‘गद्दार’ देख्यो । पाँचौँ मार्गले महावीरको ‘अनेकान्तवाद’ र चारवाकको ‘तार्किकता’लाई आत्मसात् गर्छ । यहाँ कुनै देववाणी वा अन्धभक्ति हुँदैन । यो एउटा खुला दर्शन हो, जहाँ अभियन्ताहरूले प्रत्यक्ष अनुभव (Direct Experience) र वैज्ञानिक चेतनाका आधारमा ‘ऋतम्भरा प्रज्ञा’ प्राप्त गर्छन् । विविधतालाई शत्रु होइन, चेतनाको मोजाइक मानिन्छ ।

अन्त्यमा, कमरेड गोन्जालोको इतिहासले सावित गर्छ कि-जनभावना र करुणालाई कुल्चेर विचारधारालाई केवल एउटा जड र हिंस्रक हतियार बनाउँदा क्रान्तिले आफ्नै सन्तानलाई निल्न थाल्छ । उनको पतन ‘नेतृत्वको देवत्वकरण’ र ‘जनताविनाको उग्र क्रान्तिकारी रोमान्स’को अवश्यम्भावी अन्त्य हो । पाँचौँ मार्गदर्शन यो आत्मघाती बाटोबाट माथि उठेर मानव सभ्यतालाई एउटा नयाँ विकल्प दिन्छ । हामी साम्राज्यवादी संरचना भत्काउन हतियार उठाउँदैनौँ, बरु कम्युनहरूभित्रै जीवन र आनन्दको यस्तो उत्सव खडा गर्छौं कि पूँजीवादी साम्राज्य स्वतः खोक्रो भएर ढल्नेछ । फलामको खोरमा कैद गर्न मिल्ने कुनै एउटा ‘गोन्जालो’ नभएको यो हाइड्रा नेटवर्क नै २१औँ शताब्दीको अमर र अभेद्य चैतन्य क्रान्ति हो ।