राजनीतिमा सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा सत्ता होइन, पारदर्शिता हुन्छ । सबैभन्दा ठूलो शक्ति पद होइन, नैतिकता हुन्छ । र, सबैभन्दा ठूलो विरासत डरले बन्द गरिएका फाइलहरू होइनन्, जनताले सम्मानपूर्वक सम्झने कामहरू हुन्छन् । किनभने, अन्ततः कुर्सी छोड्नुपर्छ, पद सकिन्छ, प्रभाव घट्छ; तर इतिहासको अदालत कहिल्यै बन्द हुँदैन ।

✍ सरोज अर्याल

नेपालको राजनीतिमा एउटा पुरानो उखान – ‘सत्तामा हुँदा सबै आफ्ना हुन्छन्, सत्ता गुमेपछि आफ्नैहरू अपरिचित बन्छन् ।’ यही यथार्थलाई झल्काउने एउटा व्यंग्यात्मक अभिव्यक्तिले यतिबेला राजनीतिक वृत्तमा गम्भीर बहस जन्माउन सक्छ ।

‘जीवनभर अरूलाई फाइल देखाएर तर्साएँ, आज आफ्नै फाइलहरू खुल्ने डरले निद्रा हराएको छ । सत्ता हुँदा सबै आफ्ना लाग्थे, सत्ता कमजोर भएपछि सबैका हातमा मेरो इतिहास पुगेको छ । अब न सेटिङ बाँकी छ, न भरोसा । सिंहदरबारको कुर्सीभन्दा सर्वोच्चको समाह्वान पो नजिक देखिन थालेको छ ।’

यो केवल एउटा व्यक्तिको मनोदशा होइन, बरु नेपालको सत्ता राजनीतिमा दशकौँदेखि दोहोरिँदै आएको चक्रको प्रतीकात्मक चित्र हो ।

सत्ता र शक्तिको अस्थायी संसार

राजनीतिमा शक्ति स्थायी हुँदैन। आज जसको हातमा राज्यसत्ता हुन्छ, उसले आफूलाई अजेय ठान्छ । प्रशासन, पार्टी, कार्यकर्ता, समर्थक र विभिन्न शक्ति केन्द्रहरू उसको वरिपरि घुमिरहेका हुन्छन् । उसलाई लाग्छ, आफ्नो प्रभाव र पहुँच कहिल्यै समाप्त हुँदैन ।

तर इतिहासले पटक-पटक प्रमाणित गरेको छ कि सत्ता कुनै व्यक्तिको निजी सम्पत्ति होइन। समय बदलिन्छ, समीकरण बदलिन्छन्, र हिजो शक्ति प्रदर्शन गर्नेहरू नै भोलि जवाफदेहिताको घेरामा आउँछन् ।

व्यंग्यात्मक अभिव्यक्तिमा प्रयोग गरिएको ‘फाइल देखाएर तर्साउने’ शब्दले नेपाली राजनीतिमा लामो समयदेखि चल्दै आएको शक्ति प्रयोगको संस्कृतिलाई संकेत गर्छ । जहाँ कानुन, अनुसन्धान र प्रशासनलाई कहिलेकाहीँ राजनीतिक दबाब वा प्रभावका माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिएको आरोप लाग्दै आएको छ ।

आफ्नैहरूबाट उत्पन्न हुने सबैभन्दा ठूलो डर

राजनीतिमा विपक्षीभन्दा खतरनाक कहिलेकाहीँ आफ्नै मानिसहरू बन्न सक्छन् ।

जब सत्ता बलियो हुन्छ, सबै नजिक देखिन्छन्। तर शक्ति कमजोर हुन थालेपछि असन्तुष्टि, महत्वाकांक्षा र अवसरवाद सतहमा आउन थाल्छ । वर्षौंसम्म दबिएका असन्तुष्टिहरू अचानक विस्फोट हुन सक्छन् ।

त्यसैले व्यंग्यमा भनिएको ‘सत्ता कमजोर भएपछि सबैका हातमा मेरो इतिहास पुगेको छ’ भन्ने वाक्य अत्यन्त अर्थपूर्ण छ ।

किनभने राजनीतिक जीवनका धेरै रहस्यहरू विपक्षीलाई भन्दा आफ्नै सहकर्मी, साथी र सहयोगीहरूलाई बढी थाहा हुन्छ । सत्ताको समयमा गोप्य रहने कुरा सम्बन्ध बिग्रिएपछि सार्वजनिक बहसको विषय बन्न सक्छ ।

कृतज्ञताको राजनीति कि स्वार्थको सम्बन्ध ?

नेपालको राजनीतिमा एउटा रोचक प्रवृत्ति देखिन्छ । जब कसैलाई अवसर दिइन्छ, जिम्मेवारी दिइन्छ वा संकटबाट जोगाइन्छ, त्यसलाई स्थायी निष्ठाको आधार ठानिन्छ ।

तर लोकतान्त्रिक राजनीतिमा सम्बन्धहरू धेरैजसो वैचारिक भन्दा पनि स्वार्थ र परिस्थितिमा आधारित हुन्छन् । त्यसैले हिजो सहयोग गर्ने व्यक्ति आज आलोचक बन्न सक्छ ।

व्यंग्यमा व्यक्त गरिएको पीडा पनि यही हो- ‘मैले जोगाएँ, मैले अवसर दिएँ, तर आज उनीहरू नै विरोधमा छन् ।’

तर राजनीतिक विश्लेषकहरू भन्छन्, राजनीति व्यक्तिगत गुन-तिरोको सम्बन्ध होइन । यो शक्ति, विचार, अवसर र परिस्थितिको खेल हो । त्यसैले कृतज्ञता खोज्ने राजनीतिज्ञहरू प्रायः निराश हुने गर्छन् ।

जब शक्ति शिखरमा हुन्छ, मानिसलाई आफू अजेय लाग्छ । तर, समयको चक्र घुम्दा उही शक्ति कमजोर बन्छ । उही सहयोगीहरू आलोचक बन्छन् । उही फाइलहरू बोझ बन्छन् । उही इतिहास प्रश्न बनेर अगाडि उभिन्छ ।

कानुन, अदालत र राजनीतिक प्रभावको बहस

“अब न सेटिङ बाँकी छ, न भरोसा” भन्ने वाक्यले नेपाली समाजमा लामो समयदेखि चल्दै आएको अर्को बहसलाई पनि छोएको छ ।

सामान्य नागरिकले कानुनको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ, तर शक्तिशाली व्यक्तिहरूले विभिन्न माध्यमबाट आफूलाई सुरक्षित राख्न सक्छन् भन्ने धारणा समाजमा व्यापक छ ।

त्यसैले जब कुनै शक्तिशाली नेता आफैँ कानुनी जोखिमको महसुस गर्न थाल्छ, त्यो केवल व्यक्तिगत डर मात्र हुँदैन । त्यो शक्ति र जवाफदेहिताबीचको सम्बन्धको प्रतीक पनि बन्छ ।

लोकतन्त्रमा अन्ततः सबै व्यक्ति कानुनभन्दा माथि हुन सक्दैनन् भन्ने मान्यता स्थापित हुन सके मात्र संस्थाहरू बलिया बन्छन् ।

इतिहासको सबैभन्दा कठोर न्यायाधीश

राजनीतिमा अदालतको फैसला महत्वपूर्ण हुन्छ, तर इतिहासको फैसला अझ कठोर हुन्छ ।

कुनै नेता केही समयका लागि आलोचनाबाट बच्न सक्छ। कानुनी लडाइँ जित्न सक्छ । राजनीतिक रूपमा पुनरागमन पनि गर्न सक्छ ।

तर इतिहासले अन्ततः उसलाई उसको सम्पूर्ण कर्मका आधारमा मूल्याङ्कन गर्छ ।

त्यसैले ‘सबैका हातमा मेरो इतिहास पुगेको छ’ भन्ने वाक्य वास्तवमा राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा ठूलो त्रास हो । किनकि इतिहास लुकाउन सकिँदैन । समयले एक-एक पाना खोल्दै जान्छ ।

निष्कर्ष

यो व्यंग्यात्मक अभिव्यक्ति कुनै एक नेताको कथा मात्र होइन । यो नेपालको सत्ता राजनीतिमा बारम्बार दोहोरिने एउटा मनोवैज्ञानिक र राजनीतिक यथार्थको चित्रण हो ।

जब शक्ति शिखरमा हुन्छ, मानिसलाई आफू अजेय लाग्छ । तर, समयको चक्र घुम्दा उही शक्ति कमजोर बन्छ । उही सहयोगीहरू आलोचक बन्छन् । उही फाइलहरू बोझ बन्छन् । उही इतिहास प्रश्न बनेर अगाडि उभिन्छ ।

सायद त्यसैले राजनीतिमा सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा सत्ता होइन, पारदर्शिता हुन्छ । सबैभन्दा ठूलो शक्ति पद होइन, नैतिकता हुन्छ । र सबैभन्दा ठूलो विरासत डरले बन्द गरिएका फाइलहरू होइनन्, जनताले सम्मानपूर्वक सम्झने कामहरू हुन्छन् । किनभने, अन्ततः कुर्सी छोड्नुपर्छ, पद सकिन्छ, प्रभाव घट्छ; तर इतिहासको अदालत कहिल्यै बन्द हुँदैन ।