म को हुँ, र यस विराट ब्रह्माण्डसँग मेरो सम्बन्ध के हो ? – विज्ञानले यसको उत्तर बाह्य प्रयोगशाला र गणितीय कडीहरूमा खोज्छ भने अध्यात्मले आफ्नै अन्तर्मनको सुन्यतामा खोज्छ । माध्यम र प्रविधि फरक भए तापनि, सत्यको अन्वेषण र साक्षात्कार नै दुवैको साझा एवं अन्तिम लक्ष्य हो ।

✍ दीपक राज जोशी

हाम्रो अस्तित्वको वास्तविक स्वरूप के हो ? आधुनिक भौतिक विज्ञानका अनुसार यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड अनगिन्ती अणु र परमाणुहरूको एउटा विशाल संरचना मात्र हो । हामीले आफ्नो ज्ञानेन्द्रीयद्वारा महसुस गर्ने हरेक वस्तु पदार्थ र ऊर्जाको निरन्तर चलखेल हो। ठीक यसको विपरीत, पूर्वीय चिन्तन र अध्यात्मले यो दृश्य संसारलाई फगत भौतिक वस्तु मान्दैन; यसले हरेक तत्वको भित्री गहिराइमा एउटा विराट चेतना व्याप्त रहेको दाबी गर्छ ।

यस परिप्रेक्ष्यमा, के विज्ञान र अध्यात्म एकअर्काका विरोधी हुन् ? या यी दुवैले एउटै अन्तिम सत्यलाई फरक-फरक कोणबाट नियालिरहेका छन् ? वर्तमान समयमा यो विषय केवल दार्शनिक बहसको दायरामा मात्र सीमित छैन । आज संसारका शीर्ष भौतिकशास्त्री, न्यूरोवैज्ञानिक र आध्यात्मिक गुरुहरू मिलेर यही साझा सत्यको खोजी गरिरहेका छन् ।

बीसौं शताब्दीको सुरुवातमा म्याक्स प्लांक, नील्स बोह्र, वेर्नर हाइजेनबर्ग र एर्विन श्रोडिन्गर जस्ता वैज्ञानिकहरूको संयुक्त योगदानबाट क्वान्टम भौतिकशास्त्रको प्रादुर्भाव भयो । यस नवीन विज्ञानले न्युटनद्वारा प्रतिपादित ब्रह्माण्डको परम्परागत, निश्चित र पूर्वानुमानयोग्य स्वरूपलाई पूर्ण रूपमा बदल्दै एक नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्‍यो ।

क्वान्टम जगतका तीनवटा मुख्य विशेषताहरू विशेष रूपमा मननीय छन् । पहिलो, तरंग-कण द्वैधता (Wave-Particle Duality) हो, जसले सूक्ष्म कणहरूमा परिस्थिति अनुरूप तरंग र ठोस कण दुवैको चरित्र विद्यमान हुने तथ्य उजागर गर्छ । दोस्रो, अनिश्चितताको सिद्धान्त (Uncertainty Principle) हो, जसका अनुसार कुनै पनि उप-परमाणु कणको अवस्थिति र संवेगलाई एकै क्षणमा पूर्ण शुद्धताका साथ मापन गर्न प्रकृतिले नै रोक्छ । तेस्रो हो प्रेक्षक प्रभाव (Observer Effect), जसले मापन वा अवलोकन गर्ने मानवीय प्रक्रिया स्वयंले नै अध्ययन भइरहेको प्रणालीको वास्तविक अवस्थामा फेरबदल ल्याइदिने कुरा स्पष्ट पार्छ ।

क्वान्टम फिजिक्सको यही प्रेक्षक प्रभावलाई आधार बनाएर अनेकौँ दार्शनिक एवं आध्यात्मिक विमर्शहरू गरिएका छन् । उपनिषद्हरूमा प्रतिपादित चैतन्य र भौतिक यथार्थ बीचको अन्तरसम्बन्धसँग यसको स्पष्ट वैचारिक सामीप्यता अनुभूत गर्न सकिन्छ । तथापि, मुख्यधाराको विज्ञानले क्वान्टम नियमहरूद्वारा उपनिषद्का आध्यात्मिक सिद्धान्तहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रमाणित गरेको स्वीकार गर्दैन । अतः यी दुई विधाबीच समानान्तर दृष्टिकोण र गहन संवादको प्रचुर सम्भावना रहे तापनि, एउटालाई अर्कोको वैज्ञानिक प्रमाणका रूपमा पेस गर्नु तार्किक मानिँदैन ।

आधुनिक भौतिकशास्त्रको इतिहासमा ‘क्वान्टम इन्ट्यान्गलमेन्ट’लाई सबैभन्दा विस्मयकारी र गम्भीर अवधारणाहरूको सूचीमा राखिन्छ । यस सिद्धान्तअनुसार दुई वा सोभन्दा बढी उप-परमाणु कणहरू यसरी अन्तरसम्बन्धित हुन्छन् कि तिनीहरूबीचको असीमित दूरीले समेत तिनीहरूको साझा क्वान्टम अवस्थालाई प्रभावित पार्न सक्दैन । एउटा कणको मापन गर्दा अर्को कणमा त्यसको तात्कालिक प्रतिविम्ब देखिए तापनि, यस प्रक्रियाबाट प्रकाशको गतिलाई उछिनेर कुनै पनि सूचनाको सम्प्रेषण हुन सक्छ भन्ने दाबीलाई स्थापित विज्ञानले मान्यता दिएको छैन ।

क्वान्टम इन्ट्यान्गलमेन्टको यो स्वभावले गहिरो दार्शनिक बहसलाई जन्म दिएको छ । सबै अस्तित्व अन्ततः एउटै परम सत्यको रूप हो भन्ने अद्वैत वेदान्तको विचार र संसारका सम्पूर्ण घटना वा वस्तुहरू एकअर्कामा निर्भर हुन्छन् भन्ने बौद्ध दर्शनको ‘प्रतीत्यसमुत्पाद’ (परस्पर निर्भरताको सिद्धान्त) सँग यसको वैचारिक समानता भेटिन्छ । तर, यी समानताहरू दार्शनिक चिन्तनका विषय मात्र हुन् । क्वान्टम इन्ट्यान्गलमेन्टले यी पुराना आध्यात्मिक मान्यताहरूलाई प्रयोगशालामा प्रत्यक्ष रूपमा प्रमाणित गरिसक्यो भन्नु वैज्ञानिक दृष्टिकोणले सही मानिँदैन ।

रोचक कुरा त के छ भने, क्वान्टम  फिजिक्सका प्रणेता एर्विन श्रोडिन्गर स्वयं पूर्वीय वेदान्त र उपनिषद्का विचारबाट निकै प्रभावित थिए । उनले आफ्नो बुझाइलाई तिखार्न उपनिषद्को प्रसिद्ध सूत्र ‘तत् त्वम् असि’ (त्यो परम सत्य नै तिमी हौ) ले ठूलो भूमिका खेलेको कुरा स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरेका छन् । यसले विज्ञान र अध्यात्म आपसमा गफिन सक्ने ठाउँ त देखाउँछ, तर पनि एउटालाई अर्कोको प्रमाण मान्नुचाहिँ गल्ती हुनेछ ।

वैज्ञानिक कडीभन्दा पर हटेर यदि हामीले परमाणुभित्रका प्रोटोन, न्युट्रोन र इलेक्ट्रोनलाई जीवन र जगत् बुझ्ने एउटा आध्यात्मिक रूपकका रूपमा हेऱ्यौँ भने एउटा गहिरो अर्थ फेला पर्छ । ध्यान राखौँ- यो विज्ञानको नियम होइन, केवल एउटा प्रतीकात्मक दृष्टिकोण मात्र हो । जसरी प्रोटोन परमाणुको केन्द्रमा बसेर त्यसको पहिचान जोगाउँछ, त्यसैगरी यसलाई हाम्रो जीवनको केन्द्र बाहिरी आँधीहुरीमा पनि कहिल्यै नडगमगाउने र उपनिषद्ले भनेको स्थिर साक्षी चेतना वा आत्मा का रूपमा प्रतीकीकरण गर्न सकिन्छ ।

अर्कोतर्फ, परमाणुको परिधिमा निरन्तर गतिमान रहने इलेक्ट्रोन लाई मानवीय मन, भावना, विचार र अनुभवहरूको सटीक रूपकका रूपमा लिन सकिन्छ । सुख-दुःख, राग-द्वेष र सफलता-असफलता जस्ता उतारचढावहरू मनका निरन्तर बदलिरहने तरंगहरू हुन्, जो इलेक्ट्रोन जस्तै गतिशिल रहन्छन्; तर हाम्रो आन्तरिक साक्षी चेतना भने केन्द्रमा सदैव स्थिर रहन्छ ।

यसैगरी, परमाणुको स्थायी संरचनात्मक अवयव नभई प्रकाश एवं ऊर्जाको सूक्ष्मतम एकाइ (क्वान्टम) का रूपमा रहने फोटोन लाई मानवीय प्रज्ञाको रूपक बनाउन सकिन्छ । जब चञ्चल मन शान्त, निष्कम्प र आफ्नो आत्मिक केन्द्रसँग एकाकार हुन्छ, तब चेतनामा अन्तर्दृष्टि र जागरणको संवाहक प्रकाश प्रष्फुटित हुन्छ, जसको तुलना फोटोनसँग गर्न सकिन्छ । यही आन्तरिक प्रकाशको अनूभूतिलाई बुद्धले बोधगयामा बोधत्वका रूपमा र उपनिषद्का द्रष्टाहरूले आत्मसाक्षात्कार का रूपमा अभिव्यक्त गरेका थिए । पुनः, यो कुनै वैज्ञानिक प्रस्थापना नभएर विज्ञान र अध्यात्मबीच सार्थक संवाद गराउने एउटा उत्कृष्ट प्रतीकात्मक दृष्टि मात्र हो ।

विज्ञान र अध्यात्मलाई एकापसमा प्रतिस्पर्धी ठान्नुको साटो, फरक-फरक दृष्टिकोण र आयामबाट एउटै परम सत्यको खोजी गर्ने मानव सभ्यताका दुई समृद्ध समानान्तर परम्पराका रूपमा ग्रहण गर्नु नै न्यायसंगत हुन्छ ।

यसै वैचारिक पृष्ठभूमिमा, अक्टोबर २०२५ मा बोस्टनमा आयोजित Consciousness: Science, Spirituality and Global Impact सम्मेलनमा विश्वका अग्रणी वैज्ञानिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक चिन्तकहरू एउटै मञ्चमा विमर्शका लागि एकत्रित भए । हार्वर्ड विश्वविद्यालय, यूसी बर्कले तथा न्यानोबायोसिम (Nanobiosym) जस्ता प्रतिष्ठित संस्थाहरूसँग आबद्ध अनुसन्धानकर्ताहरू र सदगुरु  लगायतका वक्ताहरूले त्यहाँ एउटा मूलभूत प्रश्न खडा गरे: के जीवन र चेतनाको अनन्त गहिरा बाटा लाई व्याख्या गर्न वर्तमान भौतिकशास्त्रका प्रस्थापनाहरू पर्याप्त छन्, वा यसका लागि विज्ञानमा एउटा नयाँ वैचारिक क्रान्तिको अपरिहार्यता भइसकेको छ ? यद्यपि सम्मेलनमा चेतनाको स्वरूपलाई लिएर विविध दृष्टिकोणहरू प्रस्तुत भए, तर कुनै सर्वसम्मत वा अन्तिम वैज्ञानिक निष्कर्ष भने स्थापित हुन सकेन ।

यसै विमर्शको निरन्तरताका रूपमा, भौतिकविद् थोमस क्याम्पबेलको My Big TOE (Theory of Everything) सिद्धान्तलाई लिन सकिन्छ, जसले ब्रह्माण्डको मूल आधार चेतना नै रहेको प्रस्थापना अघि सार्छ । यस सिद्धान्तमा भौतिक पदार्थलाई चेतनाद्वारा सिर्जित एक प्रकारको आभासी वास्तविकता (Virtual Reality) का रूपमा व्याख्या गरिएको छ । यद्यपि यो विचार मुख्यधाराको भौतिकीको स्थापित सिद्धान्त होइन, तर यसको तात्विक बनोट अद्वैत वेदान्तको ब्रह्म र मायासम्बन्धी दार्शनिक चिन्तनसँग निकै सादृश्य देखिन्छ ।

यसैगरी, वैज्ञानिक प्राज्ञिकताको क्षेत्रमा AIP Advances जर्नलमा नोभेम्बर २०२५ मा प्रकाशित एक सैद्धान्तिक अनुसन्धानपत्रले Universal Consciousness as Foundational Field को अवधारणा अघि सारेको छ । उक्त शोधपत्रले अद्वैत वेदान्तको ब्रह्मन् र आधुनिक भौतिकीका केही क्वान्टम मोडेलहरूबीच विद्यमान सम्भावित समानान्तरताबारे गम्भीर प्राज्ञिक बहस चलाएको छ । यद्यपि, यस्ता अनुसन्धानहरू वैज्ञानिक समुदायमा अझै पनि प्रारम्भिक विमर्श र सघन परीक्षणकै क्रममा रहेका छन् ।

अन्ततः, विज्ञानले सामान्यतया वस्तुजगतको कार्यप्रणाली अर्थात् कसरी भन्ने प्रश्नको उत्तर अन्वेषण गर्छ भने अध्यात्मले अस्तित्वको अन्तर्निहित प्रयोजन अर्थात् किन भन्ने प्रश्नको उठान गर्छ । वर्तमान समयमा चेतना, क्वान्टम सिद्धान्त र भौतिक यथार्थको प्रकृतिबारे भइरहेका अत्याधुनिक अनुसन्धानहरूले यी दुई भिन्न विधाबीच एउटा नयाँ र रचनात्मक संवादको ढोका अवश्य खोलेका छन् । तथापि, हालसम्मका वैज्ञानिक प्रमाण र प्रयोगहरूले उपनिषद्का पराभौतिक वा आध्यात्मिक सिद्धान्तहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रमाणित गरिसकेको निष्कर्ष निकाल्नु वस्तुनिष्ठ हुँदैन । अतः विज्ञान र अध्यात्मलाई एकापसमा प्रतिस्पर्धी ठान्नुको साटो, फरक-फरक दृष्टिकोण र आयामबाट एउटै परम सत्यको खोजी गर्ने मानव सभ्यताका दुई समृद्ध समानान्तर परम्पराका रूपमा ग्रहण गर्नु नै न्यायसंगत हुन्छ ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा हेर्दा, स्वामी विवेकानन्दले सांख्य दर्शनमा प्रतिपादित आकाश (पदार्थको आधारभूत तत्त्व) र प्राण (ब्रह्माण्डीय ऊर्जा वा जीवनशक्ति) का अवधारणाहरूलाई आधुनिक भौतिकशास्त्रसँग संवाद गराउने अद्वितीय प्रयास गरेका थिए । वर्तमान समयमा क्वान्टम फिजिक्स, न्यूरोसाइन्स र चेतनासम्बन्धी अत्याधुनिक अनुसन्धानहरूले भौतिक यथार्थ र मानवीय चेतनाको अन्तरसम्बन्धबारे पुनः नयाँ-नयाँ प्रश्नहरू खडा गरिरहेका छन् । यद्यपि यी समस्त खोजहरूले अहिलेसम्म कुनै एकल वा सर्वसम्मत निष्कर्ष त दिएका छैनन्, तर यिनले विज्ञान र अध्यात्मबीचको दूरीलाई कम गर्दै एक अर्थपूर्ण र वृहत् संवादको सम्भावनालाई भने अवश्य विस्तार गरेका छन् ।

संक्षिप्तमा, जब हामी परमाणुको सूक्ष्मतम संरचनालाई आध्यात्मिक रूपकका रूपमा ग्रहण गर्छौं, तब प्रोटोनमा अस्तित्वको शाश्वत स्थिरता, इलेक्ट्रोनमा मानवीय अनुभवको गतिशीलता र फोटोनमा प्रज्ञा एवं प्रकाशको प्रतीकात्मक अर्थ प्रष्फुटित हुन्छ । यो भौतिकशास्त्रको प्राविधिक व्याख्या नभई विज्ञान र आत्म-अन्वेषणको दुई किनारबीच सेतु निर्माण गर्ने एउटा मौलिक दार्शनिक दृष्टि मात्र हो ।

मानव अस्तित्व केवल माटो, अस्थिपञ्जर र रासायनिक अणुहरूको भौतिक संयोजन मात्र होइन; हामी त ब्रह्माण्डका शाश्वत नियमहरूसँग अन्तरसम्बन्धित, संवेग र अनुभवद्वारा निरन्तर रूपान्तरित भइरहने तथा स्वयं चेतनाको रहस्यमाथि प्रश्न उठाउने एक चेतनशील सत्ता हौँ । हामी वास्तवमा यही ब्रह्माण्डीय उथलपुथल (Cosmic Chaos) का उत्पादन हौँ । हाम्रो शरीरमा बगिरहेको रगतमा भएको फलाम र कोषिकाहरूमा भएको कार्बन कुनै समय अन्तरिक्षको त्यही भयानक उथलपुथल र ताराहरूको विस्फोटनबाटै पैदा भएका हुन् ।

त्यसैले, बाहिरको ब्रह्माण्डीय अराजकता (Macrocosm) र हाम्रो मनभित्र चल्ने विचारहरूको उथलपुथल (Microcosm) बीच एउटा गहिरो सम्बन्ध छ । विज्ञानले यसलाई ऊर्जा र पदार्थको रूपान्तरण भन्छ, अध्यात्मले यसलाई ब्रह्माण्ड र पिण्डको एकात्मता भन्छ ।

क्वान्टम फिजिक्सको प्रेक्षक प्रभाव र उपनिषद्को अहम् ब्रह्मास्मि सर्वथा भिन्न परम्परा र कालखण्डका विचार हुन्, तर दुवैले भौतिक यथार्थ र आत्मबोधको प्रकृतिका बारेमा समान रूपले गम्भीर जिज्ञासा जागृत गराउँछन् ।

परमाणुको सूक्ष्म जगत् र मानव चेतनाको अगाध गहिरा बाटोलाई बुझ्ने यो अनन्त यात्रा अन्ततः एउटै केन्द्रीय प्रश्नमा समाहित हुन पुग्छ । म को हुँ, र यस विराट ब्रह्माण्डसँग मेरो सम्बन्ध के हो ? – विज्ञानले यसको उत्तर बाह्य प्रयोगशाला र गणितीय कडीहरूमा खोज्छ भने अध्यात्मले आफ्नै अन्तर्मनको सुन्यतामा खोज्छ । माध्यम र प्रविधि फरक भए तापनि, सत्यको अन्वेषण र साक्षात्कार नै दुवैको साझा एवं अन्तिम लक्ष्य हो ।