✍ सरोज अर्याल

नेपाल वर्षौंदेखि एकैपटक तीन मोर्चामा संघर्ष गरिरहेझैँ देखिन्छ – आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरता, थाम्नै नसकिने आर्थिक सुस्तता, र छिमेकी तथा विश्व शक्तिहरूबीचको भू-राजनीतिक रस्साकस्सी । यी तीनवटै संकट क्रमशः तर अडिग रूपले गहिरिँदै आए, जसको परिणामस्वरूप अहिले देखिएको अवस्था धेरै विश्लेषकका शब्दमा- ‘विस्फोटको पूर्वाभ्यास’ मात्र हो।

दलगत स्वार्थ, नेतृत्वहीनता र बाह्य प्रभावको वाढोले नेपालको आत्मशक्ति कमजोर हुँदै गएको चेतावनी विशेषज्ञहरूले वर्षौंदेखि दिँदै आएका छन् । अब त्यही चेतावनी कागजबाट उठेर सडकमै, बजारमा, युवाको मनोविज्ञानमा र राज्य संरचनाको भित्तामा प्रहार गरिरहेको छ ।

१) आन्तरिक राजनीतिक संकट : अस्थिरताको सतह अब सिमसिमे पानी होइन, उबलिएको दहीजस्तै

नेपालले १६ वर्षमा १२ भन्दा बढी सरकार बदलिसक्यो। नेतृत्वको निरन्तर अदल-बदलले राज्यको दीर्घकालीन नीतिहरू अधरमा परे, योजना पाँच वर्षका बने पनि कार्यान्वयन पाँच महिनासम्म टिक्न सकेन । फलस्वरूप –

• नीति निरन्तरता हरायो

• वैश्विक लगानीकर्ताको विश्वास घट्यो

• सार्वजनिक संस्थाहरू राजनीतिमा डुबे

• जनताको विस्फोटक असन्तोष मौलायो

राजनीतिक दलहरूको आन्तरिक किचलो, भ्रष्टाचारको आरोप र नेताहरूको ‘सत्ता-सरोकार भन्दा राष्ट्र-सरोकार पुछारमा’ शैली अहिलेको संकटको मूल कारण ठहरिन्छ ।

जनताको थकान अब निराशातिर मोडिँदै

देशभर सर्वेक्षण गर्दा एउटै वाक्य धेरै सुनिन्छ-

‘देशले हार्दैछ, नेताहरू मात्र जितिरहेका छन् ।’

यही भावनाले समाजमा आक्रोश, वैकल्पिक आन्दोलन, र परम्परागत दलहरूप्रति गहिरो वितृष्णा जन्माइरहेको छ ।

२) आर्थिक संकट : बेरोजगारी, मुद्रा पलायन र राष्ट्रिय उत्पादनको गिरावटले बनाएको दह्रो चक्रव्यूह

नेपालको अर्थतन्त्र वर्षौंदेखि रोजगारीको अभाव, आयात-निर्भरता, उत्पादनमा गिरावट र मूल्यवृद्धिका कारण थिलथिलो छ । संकटका केही गम्भीर संकेत:

• युवाहरूको पलायन : देशभित्र ‘भविष्य’ खोज्दा केही नपाउने पीडा

मात्र एक वर्षमै ७ लाखभन्दा बढी युवा विदेशिएका छन् । विशेषज्ञहरू भन्छन्-

युवाहरूको यसरी पलायन आर्थिक समस्या मात्र होइन, राष्ट्रिय अस्तित्वको संकट हो ।

• औद्योगिक उत्पादन घट्दै

उद्योगहरू बन्द, लगानीकर्ताहरू निरुत्साहित, सरकारी नीति अनिश्चित – यसले रोजगारी र उत्पादन दुवैमा गम्भीर असर पारेको छ।

• मूल्यवृद्धि र जीवनखर्चको असह्य भार

सामान्य नागरिकको जीवनखर्च त्यही छ, आम्दानी त्यही छ, तर बजार निरन्तर महँगिँदै गइरहेको छ ।

बैंकको ब्याजदर, कर–जन्जाल, र आयात थपिएकोले मध्यम वर्ग नै संकटमा परेको अवस्था देखिन्छ ।

३) बाह्य भू-राजनीतिक दबाब : महाशक्तिको चेसबोर्डमा नेपाल ‘सिर्फ स्पेस’ होइन • भारत-चीन प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा नेपाल

दुवै शक्तिका लागि नेपाल केवल छिमेकी मात्र होइन, रणनीतिक महत्व बोकेको केन्द्रीय नक्सा हो ।

सडक, ऊर्जा, रेल, सुरक्षा, नदी – सबै क्षेत्रमा दुबैको चासोले नेपाललाई ‘अड्कीएको’ अवस्थामा राखेको छ ।

• अमेरिका-चीन प्रतिस्पर्धाको नयाँ अध्याय

इन्डो-प्यासिफिक रणनीति, MCC, BRI- यी विषयले नेपाललाई भू-राजनीतिक भिडन्तको केन्द्रमा राखेका छन् ।

यदि संयम, कूटनीति र दीर्घदृष्टि अपनाइएन भने नेपाल ‘तटस्थता’बाट ‘हानिकारक ताना–तानिमा’ पर्न सक्ने जोखिम छ ।

अब देखिएको संकट किन केवल ‘पूर्वाभ्यास’ हो ?

१) लोकतान्त्रिक संस्थाहरू कमजोर

२) दलगत स्वार्थले राष्ट्रिय हितलाई विस्थापित गरेको

३) युवाको भविष्य खोसिँदै गएको

४) विदेशी शक्तिको प्रभाव अपेक्षा भन्दा बढी प्रवेश गरेको

५) अर्थतन्त्रमा गहिरो structural decline

यदि यी सबै एकैचोटि ‘असन्तुलन’मा पुगे भने – देश भित्रतिर सामाजिक अशान्ति, बाहिरतिर कूटनीतिक दबाब, र दुवैतिर आर्थिक संकटले भविष्यको परिदृश्य झन् खतरनाक बन्न सक्छ ।

समाधानको दिशातर्फ : अझै समय बाँकी छ – तर धेरै छैन

विशेषज्ञहरू भन्छन्- नेपाललाई अहिले 

राजनीतिक एकता, आर्थिक पुनर्संरचना र भू-राजनीतिक

 संतुलन अत्यावश्यक छ।

१) दीर्घकालीन राजनीतिक स्थिरता

• दलगत झगडा भन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय नीतिहरूमा सहमति

• शुद्ध शासन र पारदर्शिता

• संस्थाहरूलाई मजबुत बनाउने

२) आर्थिक पुनर्जीवन योजना

• उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र

• युवा रोजगारी कार्यक्रम

• लगानी सहजता

• प्रविधि र कृषि-उद्योग प्रवर्द्धन

३) तटस्थ, संतुलित र कुशल कूटनीति

नेपालले कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति-ब्लकमा झुकाव देखाए देशको स्वतन्त्रता प्रभावित हुनसक्छ। त्यसैले ‘सन्तुलन’ सबैभन्दा बलियो रणनीति हो ।

निष्कर्ष : संकटको चर्किंदो धड्कन – समाधान अबको पुस्ताको हातमा

नेपाल अहिले ‘सामान्य राजनीतिक अस्थिरता’मा होइन, बहु-आयामिक राष्ट्रिय संकटको मध्यबिन्दुमा उभिएको छ ।

आज देखिएको असन्तुलन, विस्फोट र निष्क्रियता – साँचो अर्थमा ‘भविष्यको ठूलो जोखिमको चेतावनी’ मात्रै हुन् ।

यदि देशका नेतृत्वकर्ताले, नीति निर्माताले, नागरिक समाजले र आम जनताले समयमै यथार्थ पहिल्याएनन् भने –

भोलिको परिदृश्य अझै भयावह हुन सक्छ ।

तर यदि अहिले नै आत्मसमीक्षा, एकता र विवेकको बाटो रोजियो भने-

नेपालले संकटलाई अवसरमा बदल्नसक्छ।

जय मातृभूमि !