✍ सरोज अर्याल

हालको परिवेशमा देशको राजनीतिक, सामाजिक र मानसिक अवस्था हेर्दा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेको छ- के हामी वास्तवमै लोकतन्त्रमा छौँ, वा भीडतन्त्रतर्फ धकेलिँदैछौं ?

‘देश अहिले भीडले सञ्चालन गरिरहेको छ’ भन्ने धारणा केवल भावनात्मक अभिव्यक्ति मात्र होइन, यो गहिरो यथार्थको संकेत पनि हुन सक्छ । भीड र व्यक्ति बीचको अन्तर बुझ्न नसक्दा समाजले गलत दिशा लिन सक्छ ।

भीड बनाम व्यक्तिस् विवेकको मृत्यु कहाँ हुन्छ ?
व्यक्तिमा आत्मा हुन्छ, सोच हुन्छ, विवेक हुन्छ ।
तर भीडमा यी सबै हराउँछन् ।

जब व्यक्ति भीडको हिस्सा बन्छ, उसले आफ्नो व्यक्तिगत सोच, नैतिकता र जिम्मेवारी त्याग्छ। त्यसपछि ऊ केवल प्रतिक्रियात्मक शक्ति बन्छ – न उसले गहिरो सोच्दछ न त सत्य खोज्छ ।

भीडको मुख्य विशेषता हो- उत्साह, उत्तेजना र आवेगस तर विवेक होइन ।

त्यसैले भनिन्छ-

‘भीडमा आवाज ठूलो हुन्छ, तर सत्य सानो हुन्छ ।’

विभाजनको राजनीति : भीडलाई कसरी प्रयोग गरिन्छ ?

इतिहासले देखाएको छ- भीडलाई नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन्छ, यदि त्यसलाई विभाजित गर्न सकियो भने ।

आज समाज विभिन्न आधारमा टुक्रिएको छ- राजनीतिक आस्था, जातीयता, क्षेत्रीयता, विचारधारा, यहाँसम्म कि सामाजिक सञ्जालका ‘ट्रेन्ड’ हरूमा पनि ।

यो विभाजन प्राकृतिक होइन, प्रायः योजनाबद्ध हुन्छ ।

भीडलाई जोड्ने होइन, फुटाउने राजनीति अहिले हाबी देखिन्छ ।
किनभने एकीकृत, सचेत र विवेकी समाजलाई नियन्त्रण गर्न गाह्रो हुन्छ, तर विभाजित भीड सजिलै चलाइन्छ ।

सत्य कहाँ हुन्छ ?

जहाँ भीड हुँदैन, त्यहाँ सत्य नजिक हुन्छ ।
किनभने सत्य खोज्न शान्त मन, स्वतन्त्र सोच र व्यक्तिगत साहस चाहिन्छ- जुन भीडमा सम्भव हुँदैन ।

आजको समस्या के हो भने, सत्य भन्दा ‘लोकप्रियता’ ठूलो भएको छ ।
जसले ठूलो आवाज उठाउँछ, जसले धेरै मानिसलाई आकर्षित गर्छ, उसैलाई सही मान्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ ।

तर इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ-
लोकप्रियता र सत्य सधैं एउटै हुँदैन ।

अधर्मको सम्मानस् मूल्य प्रणालीको पतन
सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष भनेको मूल्यहरूको उल्टो ब्याख्या हो ।

आजको समाजमा-

■ जो छलकपटमा निपुण छ, ऊ ‘चतुर’ कहलिन्छ
■ जो अवसरवादी छ, ऊ ‘सफल’ मानिन्छ
■ जो नैतिकतामा अडिग छ, ऊ ‘मूर्ख’ ठानिन्छ

जब अधर्मलाई बुद्धिमत्ता ठानिन्छ, तब समाजको आधार नै कमजोर हुन्छ ।
यस्तो अवस्थामा योग्य, इमानदार र विवेकी मानिसहरू पछाडि पर्छन्, र समाज गलत दिशामा अघि बढ्छ ।

मिडिया र सामाजिक सञ्जाल : भीड निर्माणको कारखाना

आधुनिक युगमा भीड सडकमा मात्र होइन, डिजिटल संसारमा पनि निर्माण हुन्छ ।
सामाजिक सञ्जालले विचारभन्दा भावनालाई छिटो फैलाउँछ।

■ आधा-सत्य र अफवाह छिटो फैलिन्छ
■ उत्तेजक सामग्री बढी भाइरल हुन्छ
■ गहिरो विश्लेषण ओझेलमा पर्छ

यसले ‘डिजिटल भीड’ तयार गर्छ, जसले बिना तथ्य, बिना अनुसन्धान निर्णय गर्छ ।

अब के गर्ने ? समाधानको बाटो

यदि देशलाई भीडतन्त्रबाट बचाउने हो भने, केही आधारभूत परिवर्तन आवश्यक छन्-

१. व्यक्तिगत सोचको विकास
हरेक नागरिकले भीडको पछि लाग्नु भन्दा पहिले आफ्नै विवेक प्रयोग गर्नुपर्छ ।

२. शिक्षामा आलोचनात्मक सोच
शिक्षाले केवल ज्ञान होइन, सोच्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ ।

३. सत्यप्रति प्रतिबद्धता
लोकप्रियता होइन, सत्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

४. नैतिक नेतृत्वको आवश्यकता
देशलाई भीड होइन, दृष्टि भएको नेतृत्वले अगाडि बढाउँछ ।

निष्कर्ष : देशको भविष्य कसको हातमा ?

देशको भविष्य भीडको हातमा छ भने त्यो अनिश्चित हुन्छ ।
तर यदि सचेत, विवेकी र जिम्मेवार व्यक्तिहरू अघि आए भने, त्यो भविष्य सुरक्षित हुन्छ ।

अन्ततः प्रश्न हामी सबैसँग छ-
हामी भीडको हिस्सा बन्ने कि विवेकी नागरिक ?

किनभने,
देश भीडले होइन, चेतनाले बन्छ।