नयाँ भनिएका नेताहरूको यो ‘सुनौलो वैभव’ले जनतामा उत्साह होइन, बरु एउटा गहिरो मनोवैज्ञानिक आघात र आक्रोश जन्माएको छ । जनताले अब उनीहरूका ‘निलो’ झन्डामा होइन, उनीहरूको ‘सुनौलो’ तिजोरीको स्रोतमाथि प्रश्न गरिरहनेछन्, र यसैले उनीहरूको राजनीतिक अवसानको बाटो तय गर्नेछ । 

✍ डिल्ली अम्माई 

हिजोसम्मका घनिष्ठ मित्र मेलोनी र ट्रम्पबीचको यो टकरावले पश्चिमी देशहरूबीचको एकतामा संकट पैदा गरेको छ । बीबीसी र रोयटर्स जस्ता स्रोतहरूका अनुसार, ट्रम्पको ‘सनकी’ शैली र धार्मिक नेताहरूमाथिको प्रहारले युरोपेली दक्षिणपन्थी नेताहरूलाई समेत उनीबाट टाढिन बाध्य बनाएको छ । त्यस्तै, नेपालमा समेत त्यसले आन्तरिक र बाह्य हस्तक्षेपलाई घनिभूत बनाउँदै लागेकोले यिनै विषयको वरिपरि रहेर सुनौलो सरकारबाट नयाँ वर्षमा के-कस्तो अपेक्षा गर्न सकिएला ? यहाँ खोतल्ने प्रयास गरिएको छ। 

भूराजनैतिक घनचक्करले पिटेको तहल्का :

वार्ताका टेबुलहरूमा शब्दका पुलहरू बनाउने प्रयास त गरियो, तर अविश्वासको गहिरो खाडल झन् फराकिलो देखियो । जे.डी. भान्सका शब्दहरूमा एउटा नमीठो सत्य लुकेको छ- जहाँ संवादको ढोका त खुल्यो तर सहमतिको उज्यालो छिर्न सकेन । दुई शक्तिबीचको यो असमझदारीले आज विश्वलाई फेरि एकपटक बारुदको थुप्रोमा उभ्याइदिएको छ, जहाँ एउटा सानो झिल्कोले पनि मानवताको अस्तित्व खरानी बनाउन सक्छ।

परमाणु युद्धको कल्पना मात्रै पनि सभ्यताको अन्त्यको घोषणापत्र जस्तै हो । प्रकृतिले दिएको यो सुन्दर धर्तीलाई संहारको खेलमैदान बनाउन खोज्नु मानव विवेकको पराजय हो । कुनै पनि समाज वा राष्ट्र तबसम्म सभ्य कहलिँदैन, जबसम्म उसले अरूको विनाशमा आफ्नो विजय देख्छ । आजको विश्वलाई हतियारको होडबाजी होइन, बरु बुद्धका उपदेश र सहअस्तित्वको मन्त्र चाहिएको छ ।

विश्व-राजनीतिका यी काला बादलहरू नेपालको हिमाली आकाशसम्म पनि आइपुग्ने निश्चित छ । हामी भौगोलिक रूपमा टाढा भए पनि आर्थिक र मानवीय संवेदनाका हिसाबले यो अशान्तिबाट अछुतो रहन सक्दैनौँ । इन्धनको मूल्य वृद्धिले भान्सा महँगिने मात्र होइन, खाडीमा पसिना बगाइरहेका लाखौँ नेपाली दाजुभाइको सुरक्षा र सपनाहरूमा पनि अनिश्चितताको तुँवालो मडारिन थालेको छ।

अन्ततः, युद्धले कसैको पनि भलो गर्दैन; यसले त केवल रित्ता काख र भत्किएका बस्तीहरू मात्र छोडेर जान्छ । वार्ताको असफलता केवल एउटा राजनीतिक घटना मात्र होइन, यो त शान्तिप्रेमी सारा विश्वका लागि एउटा गम्भीर चेतावनी हो । समयमै चेत खुलेन र स्वार्थभन्दा माथि उठेर मानवतालाई हेरिएन भने, आउने पुस्ताले इतिहासको पानामा हाम्रा गल्तीहरूको ठूलो मूल्य चुकाउनु पर्नेछ।

इस्लामावादको त्यो २१ घण्टा लामो संवादमा इरानले आफ्नो अस्तित्व र शान्तिका लागि हदैसम्मको लचकता देखायो । परमाणु ऊर्जालाई केवल समृद्धिको प्रकाशमा बदल्न र अन्तर्राष्ट्रिय आँखाकै सामुन्ने बसेर आफ्ना आर्थिक साङ्लाहरू फुकाउन उ तयार थियो । तर, वार्ताको टेबलमा झुल्किएको त्यो इरानी सद्भावलाई शक्तिशालीले ‘डर’ को संज्ञा दियो । उसले बिर्सियो कि स्वाभिमानी हृदयका लागि आत्मसमर्पण र मृत्युको परिभाषा एउटै हुन्छ- दुवैले मानिसको अस्तित्वलाई समाप्त पार्छन्, र इरान मृत्यु रोज्न तयार थियो तर पहिचान गुमाउन होइन ।

सम्पत्तिको यो अथाह थुप्रोले केवल आन्तरिक राजनीतिलाई मात्र होइन, नेपालको ‘रणनीतिक सन्तुलन’लाई नै खलबल्याउन सक्छ । यदि यो धन कुनै ‘सफ्ट पावर’ वा विशेष विदेशी मिसनको पुरस्कार हो भने, हाम्रा छिमेकी राष्ट्रहरूले यसलाई आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षाको चुनौतीका रूपमा हेर्नेछन् ।

यो महावाक्य जस्तो वार्तामा मध्यस्थता गर्ने इस्लामावाद एउटा कुशल अभिभावक बन्न सकेन, केवल एक ‘लजिस्टिक मेनेजर’मा खुम्चियो । उसले दुई विपरित ध्रुवलाई जोड्ने तागतभन्दा बढी स्थान र व्यवस्थापनमा समय खर्चियो । विश्वका विवेकशील भनिने मानिसहरूले पनि यो बुझेनन् कि यो केवल दुई देशको झगडा थिएन, बरु यो धर्तीका हरेक मानिसको ‘बाँच्न पाउने अधिकार’को रक्षाकवच थियो । जब बाँच्ने अभिलाषा बोकेर इरानले हात फैलायो, विश्वका अन्य शक्ति-राष्ट्रहरू र स्वयम् हामी नेपालीहरू पनि आफ्नै साना स्वार्थ र सामाजिक सञ्जालको सस्तो कोलाहलमा हराइरहेका थियौँ ।

आजको नेपालको परिवेश विडम्बनापूर्ण छ, जहाँ विश्वलाई नै गाँज्न खोज्ने यो युद्धको डढेलोप्रति कुनै सरोकार देखिँदैन । सामाजिक सञ्जालका भित्ताहरूमा अश्लील र निराशाजनक शब्दहरू पोखेर दिन बिताउने एउटा ठूलो जमातलाई यो गम्भीरताको बोध नै छैन । हामी यतिसम्म संवेदनहीन भएका छौँ कि छिमेकमा दन्किएको आगोले आफ्नै छानो जलाउन सक्छ भन्ने सत्यलाई पनि नजरअन्दाज गरिरहेका छौँ। यद्यपि, मानव सभ्यताको एउटै आशा भनेको फेरि सुरु हुने वार्ता नै हो, जसले मानिसको बाँच्न पाउने नैसर्गिक हकलाई सुरक्षित गरोस् ।

ट्रम्पको सनक वा नेतन्याहुको गलपासो :

यता, डोनाल्ड ट्रम्पको ‘सनकी’ कार्यशैली र उनको ‘पोप’ जस्तो विपरित रङ्गरूपले संसारभर हलचल पैदा गरेको छ । के ट्रम्प जानाजानी युद्धको गलपासोमा फसेका हुन् वा उनलाई रणनीतिक रूपमा फसाइएको हो ? यो प्रश्न आज टड्कारो बनेको छ। इटालियन प्रधानमन्त्री जोर्जिया मेलोनीको कडा वक्तव्यले यो स्पष्ट पार्छ कि ट्रम्पको कदमले आफ्नै समुदायलाई पनि झस्काएको छ । क्रिश्चियन समुदायको आडमा राजनीति गर्ने उनले आज मानवतालाई नै नर्कको बाटोमा डोर्‍याउन खोजेको भन्दै आलोचना भइरहेको छ, जसले विश्व शान्तिलाई थप अन्योलमा धकेलेको छ।

सुनौलो सरकार र स्रोतको प्रश्न :

मानवीय मनोविज्ञानको एउटा तितो सत्य के हो भने, मानिसले आफू जस्तै देखिने र आफ्नै धरातलमा उभिएकाहरूलाई छिट्टै विश्वास गर्छ र हृदयमा सजाउँछ । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको ‘निलो’ रङमा जनताले आफ्नै सादगी र प्रतिनिधित्व देख्थे, तर जब त्यो रङ एकाएक ‘पहेंलो र सुनौलो’ चमकमा बदलियो, तब एउटा गहिरो मनोवैज्ञानिक दूरी पैदा भयो । जब कुनै शक्ति वा व्यक्तिले आफ्नो आर्थिक हैसियत वा विलासिताको अचानक प्रदर्शन गर्छ, तब सर्वसाधारणलाई उसले आफ्नै वर्ग छोडेर अर्कै संसारमा पुगेको आभास हुन्छ। यो दूरीले श्रद्धालाई विस्तारै शंका र इर्ष्यामा बदलिदिन्छ।

सफलताको शिखर चढ्दै गर्दा मानिसले प्रायः आफ्नो फेद बिर्सिन्छ, तर समाजले कहिल्यै बिर्सिँदैन । मानिसहरूलाई तबसम्म कसैको प्रगति स्वीकार्य हुन्छ, जबसम्म उसले ‘हामी’ भन्ने भावना जीवित राख्छ। तर जब कसैको शैक्षिक योग्यता, कला वा विशेष गरी ‘स्रोत नखुलेको सम्पत्ति’ ले आकाश छुन्छ, तब सँगै हिँड्ने साथीहरूलाई पनि उसलाई बधाई दिन गाह्रो पर्न थाल्छ । आफ्नै छिमेकीको ठूलो महल देख्दा खुसी हुनुको सट्टा मनमा जुन हिनताबोध वा असन्तुष्टि जाग्छ, त्यही मनोविज्ञानले आज नयाँ राजनीतिक शक्तिलाई पनि घेर्न थालेको छ ।

नेपाली नयाँ वर्षको उमङ्गसँगै सार्वजनिक भएका ‘स्रोत बिनाका सम्पत्ति’ र विलासी जीवनशैलीका तस्विरहरूले नयाँ सरकारको छविमा गम्भीर क्षति पुर्‍याएका छन् । राजनीति केवल नीति र नियमको खेल मात्र होइन, यो त जनताको भावना र विश्वासको ऐना पनि हो । जब जनता अभावसँग जुधिरहेका हुन्छन्, तब नेतृत्वको हातमा देखिने सुनौलो चमकले भरोसा होइन, आक्रोश जन्माउँछ । यो मनोवैज्ञानिक प्रहारले गर्दा नै हिजोसम्म ‘आफ्नै मान्छे’ ठानेकाहरूलाई आज ‘उही पुरानै प्रवृत्तिको नयाँ रूप’ भन्न बाध्य बनाएको छ ।

जनताको नजरमा एकपटक गिरेको साख फेरि उठाउनु युद्ध जित्नुभन्दा कठिन हुन्छ । त्यसैले, यो नयाँ शक्तिले बुझ्नुपर्छ कि- सुनको चमकले भन्दा पसिनाको गन्धले नै जनताको मन जित्न सकिन्छ । अन्यथा, यो ‘सुनौलो पहेंलो’ रङले उनीहरूलाई जनताबाट सधैँका लागि टाढा धकेल्नेछ ।

सामान्यतया मानवीय स्वभावले समानता खोज्छ। प्रतिभा र सफलताले मानिसलाई उचाइमा त पुर्‍याउँछ, तर त्यो उचाइले यदि अरूलाई होच्याएको महसुस गराउँछ भने त्यहाँबाट पतनको सुरुवात हुन्छ । रास्वपाको फेरिएको रङ र देखिएको वैभवले एउटा कुरा प्रष्ट पारेको छ- जनतालाई समृद्धिको सपना देखाउनु एउटा कुरा हो, तर जनताको गरिबीको अगाडि आफ्नो व्यक्तिगत समृद्धिको भद्दा प्रदर्शन गर्नु राजनीतिक र मनोवैज्ञानिक दुवै रूपमा घातक हुन्छ । के यो सुनौलो चमकले नयाँ आशा ल्याउला वा यसले पुरानै अँध्यारोलाई निम्त्याउला, त्यो त समयले नै बताउनेछ ।

हिजोसम्म ‘हाम्रो मान्छे’ भनेर गर्व गर्ने ओठहरू आज एकाएक मौन बनेका छन् । रास्वपाको उदय र बालेनको लहरलाई जनताले आफ्नो ऐनामा आफ्नै प्रतिविम्ब ठानेका थिए- उनीहरू जस्तै संघर्षशील, उनीहरू जस्तै सामान्य । तर जब सत्ताको सङ्घारमा पुगेपछि सार्वजनिक भएका सम्पत्तिका अजङ्गका पहाडहरू, सुनका थुप्राहरू र बैंक ब्यालेन्सका अङ्कहरू देखिए, तब सर्वसाधारणको मनमा एउटा ‘मनोवैज्ञानिक आघात’ (Psychological Shock) पऱ्यो । त्यो रित्तो गोजी बोकेर परिवर्तनको सपना देख्ने नागरिकका लागि यो चमकधमक आफ्नो वर्गको प्रतिनिधि होइन, बरु एउटा नयाँ ‘एलिट’ वर्गको आगमन जस्तो महसुस भयो ।

यो मानवीय स्वभावको एउटा जटिल पाटो हो कि मानिसले आफ्नै तहको दुःखमा सहानुभूति र सुखमा इर्ष्या मिसिएको सद्भाव राख्छ । जब आफ्नै वर्गको ठानेको पात्र एकाएक ‘अथाह सम्पत्ति’को मालिकका रूपमा देखिन्छ, तब जलन’ र ‘अविश्वास’को एउटा अदृश्य पर्खाल खडा हुन्छ। यो ईर्ष्या मात्र होइन, यो त एउटा धोकाको महसुस पनि हो । जनतालाई लाग्यो- हामी त परिवर्तनका लागि सडकमा थियौँ, तर हाम्रा नाइकेहरू त पहिले नै सम्पन्नताको शिखरमा बसिसकेका रहेछन् । अब यो सरकार र रास्वपालाई जनताले ‘आफ्नै’ भनेर अङ्गाल्ने छैनन्, बरु हरेक पाइलालाई सन्देहको तराजुमा राखेर जोख्नेछन् ।

पुराना दलहरू कांग्रेस र कम्युनिस्टका लागि उनीहरूको ‘कार्यकर्ता’ नै ढाल बन्थे, जस्तोसुकै काण्डमा पनि अन्धभक्त भइ बचाउ गर्थे । तर, रास्वपा र रवि-बालेनहरूका लागि त्यस्तो निश्चित र अन्धभक्त कार्यकर्ताको फौज छैन; उनीहरूको शक्ति भनेकै आम जनताको ‘मनोविज्ञान’ र ‘विश्वास’ थियो। यो विश्वास यति काँचो हुन्छ कि एउटा सानो मनोवैज्ञानिक दरारले पनि पूरा महल भत्काउन सक्छ । सम्पत्तिको स्रोत प्रमाणित गर्न नसक्नु वा विलासिताको प्रदर्शनी गर्नु उनीहरूका लागि केवल राजनीतिक गल्ती मात्र होइन, यो त आफ्नो आधार स्तम्भ नै उखेल्नु सरह हो ।

नयाँ वर्षको सुरुवातसँगै जुन उत्साहको सञ्चार हुनुपर्ने थियो, त्यो आज शंकाको घेरामा फसेको छ । यदि यी नयाँ पात्रहरूले आफ्नो सम्पत्तिको वैधता र आफ्नो सादगीलाई व्यवहारमा उतार्न सकेनन् भने, यो वर्ष उनीहरूका लागि ‘पतनको वर्ष’ सावित हुन सक्छ । जनताको नजरमा एकपटक गिरेको साख फेरि उठाउनु युद्ध जित्नुभन्दा कठिन हुन्छ । त्यसैले, यो नयाँ शक्तिले बुझ्नुपर्छ कि- सुनको चमकले भन्दा पसिनाको गन्धले नै जनताको मन जित्न सकिन्छ । अन्यथा, यो ‘सुनौलो पहेंलो’ रङले उनीहरूलाई जनताबाट सधैँका लागि टाढा धकेल्नेछ ।

सम्पत्तिको विशाल थुप्रो सार्वजनिक भएपछि त्यसको वैध स्रोत खोज्नु नागरिकको नैसर्गिक धर्म हो । जब नयाँ नेतृत्वले ‘आम मान्छे’को खोल ओढेर सत्ताको शिखर चढ्छ र त्यहाँ पुग्दा उसको थैली सुन र करोडौँका शेयरले भरिएको देखिन्छ, तब मानिसको मनमा शंकाका लहरहरू उठ्नु स्वाभाविक हो । यस्तोमा कुनै विदेशी शक्ति वा ‘सफ्ट पावर’ को रहस्यमय लगानीको कुरा केवल कल्पना मात्र नभएर एउटा गम्भीर आशंकाको विषय बन्न जान्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको चेस बोर्डमा नेपाल जस्तो रणनीतिक स्थानमा रहेका देशहरू सधैँ शक्ति राष्ट्रहरूको ‘मिसन’का केन्द्र बन्छन् । अमेरिकी तिब्बत मिसन जस्ता भू-राजनीतिक स्वार्थहरूले कहिलेकाहीँ नयाँ र आशालाग्दा अनुहारहरूलाई आफ्नो अदृश्य हतियार बनाउन सक्छन् । यदि यो धन र वैभव कुनै ‘सफ्ट पावर’ कर्मको गोप्य पुरस्कार हो भने, यो नेपाली जनताका लागि मात्र होइन, देशको सार्वभौमिकताका लागि पनि एउटा ठूलो बज्रपात हो ।

समाजमा जब कुनै पात्रको प्रगति उसको पसिना र समयसँग मेल खाँदैन, तब शंकाको सुई विदेशी दूतावास वा अन्तर्राष्ट्रिय सहायताका ती अँध्यारा कुनातिर सोझिन्छ । ‘हाम्रो प्रतिनिधि’ भनिएकाहरू यदि कसैको इसारामा चल्ने ‘मोहरा’ मात्र हुन् भने, उनीहरूले गर्ने हरेक निर्णयमा देशको भन्दा बढी बाह्य शक्तिको स्वार्थ लुकेको हुन सक्छ। सम्पत्तिको स्रोत पारदर्शी नहुनुले यस्ता आशंकाहरूलाई थप मलजल गर्ने काम गरेको छ ।

अन्ततः, सत्यको एउटा गुण हुन्छ- यो जतिसुकै गहिरो गाडिए पनि एक दिन सतहमा निस्किएरै छाड्छ । यदि यो अथाह सम्पत्ति कुनै अदृश्य मिसनको प्रतिफल हो भने, यसले ल्याउने भूकम्पले नेपालको राजनीतिलाई मात्र होइन, ती नेताहरूको भविष्यलाई पनि तहसनहस बनाउनेछ । जनताले आफ्नो विश्वासको मूल्य खोजिरहेका छन्, र यदि त्यो मूल्य कुनै विदेशी स्वार्थमा बेचिएको रहेछ भने, नेपाली इतिहासले उनीहरूलाई कहिल्यै क्षमा गर्ने छैन ।

जब नेताहरूको निष्ठामा ‘विदेशी लगानी’को गन्ध आउँछ, तब राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको नारा केवल एउटा खोक्रो शब्दमा सिमित हुन पुग्छ । यो नयाँ वर्षले नेपाली राजनीतिमा एउटा यस्तो ‘अग्निपरीक्षा’ निम्त्याएको छ, जहाँ सत्यको विजय नभए देशले ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्ने देखिन्छ ।

सत्ताको स्वाद चाखेपछि मानिसले अक्सर कानुनका अक्षरहरूमा आफ्ना कमजोरी लुकाउने ‘छिद्र’ हरू खोज्न थाल्छ। ‘सम्पत्ति शुद्धीकरण’ र ‘स्रोतको वैधता’ का कानुनी प्रावधानहरूलाई यति निकै मिचामाच पारिनेछ कि, त्यहाँबाट मन्त्रीहरू र शक्तिशाली पात्रहरू सजिलै फुत्कन सकून् । जब आफैँले नियम बनाउने र आफैँले त्यसको व्याख्या गर्ने अधिकार हातमा हुन्छ, तब ‘अवैध’ लाई ‘वैध’ बनाउने प्रपञ्च रचिनु कुनै नौलो कुरा होइन । तर, कानुनी छिद्रबाट शरीर फुत्किए पनि जनताको मनमा गडेको अविश्वासको काँडा निकाल्न उनीहरूलाई असम्भव हुनेछ ।

‘जासुसी खेल’ र रणनैतिक सन्तुलनको प्रश्न :

यो धन र वैभवको रहस्यमय प्रदर्शनले उत्तर र दक्षिणका खुफिया एजेन्सीहरूका लागि एउटा उर्वर भूमि तयार पारिदिएको छ । जब कुनै देशको नेतृत्वको आर्थिक धरातल धर्मराउँछ र स्रोतहरू रहस्यमयी बन्छन्, तब बाह्य शक्तिहरूले त्यसलाई आफ्नो ‘मिसन’ सफल पार्ने सुनौलो मौकाका रूपमा लिन्छन् । खुफिया निकायहरूले अब यी ‘नयाँ नेता’ हरूका हरेक बैंक ट्रान्जेक्सन र विदेशी सम्बन्धहरूलाई सुक्ष्म रूपमा खोतल्नेछन् । यो शंकाको वातावरणले उनीहरूलाई बाह्य शक्तिको ‘ब्ल्याकमेलिङ’ वा ‘दबाब’ मा पर्न सक्ने जोखिमपूर्ण मोडमा पुर्‍याइदिएको छ ।

भूराजनैतिक चलखेल र रणनीतिक सन्तुलनको प्रश्न :

सम्पत्तिको यो अथाह थुप्रोले केवल आन्तरिक राजनीतिलाई मात्र होइन, नेपालको ‘रणनीतिक सन्तुलन’लाई नै खलबल्याउन सक्छ । यदि यो धन कुनै ‘सफ्ट पावर’ वा विशेष विदेशी मिसनको पुरस्कार हो भने, हाम्रा छिमेकी राष्ट्रहरूले यसलाई आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षाको चुनौतीका रूपमा हेर्नेछन् । एउटा मन्त्रीको व्यक्तिगत सम्पत्ति अब व्यक्तिगत रहेन; यो त दुई विशाल छिमेकी र पश्चिमा शक्तिहरूको ‘जासुसी खेल’को एउटा गोटी बन्न पुगेको छ । यसले नेपाललाई शक्ति राष्ट्रहरूको क्रिडास्थल बनाउने डरलाग्दो बाटो खोलेको छ ।

मन्त्रीहरुलाई कानुनी छिद्रबाट फुत्कने प्रयासले क्षणिक राहत त देला, तर यसले नेतृत्वको नैतिक धरातललाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त पारिदिनेछ । जनताले अब उनीहरूका भाषणमा देशप्रेम होइन, बरु डलर र सुनको खनखन सुन्न थाल्नेछन् । जब नेताहरूको निष्ठामा ‘विदेशी लगानी’को गन्ध आउँछ, तब राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको नारा केवल एउटा खोक्रो शब्दमा सिमित हुन पुग्छ । यो नयाँ वर्षले नेपाली राजनीतिमा एउटा यस्तो ‘अग्निपरीक्षा’ निम्त्याएको छ, जहाँ सत्यको विजय नभए देशले ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्ने देखिन्छ ।

कानुनी रिक्ततामा छिद्रहरुको खोजी :

नेपालको सम्पत्ति शुद्धीकरण निवारण ऐन यतिबेला एउटा दोबाटोमा उभिएको छ । एकातिर अन्तर्राष्ट्रिय दबाब (FATF Gray List) का कारण कानुनलाई कडा बनाउनु पर्ने बाध्यता छ भने, अर्कोतिर सत्ताको आडमा आफ्ना ‘सुनका थुप्राहरू’ जोगाउन कानुनी छिद्रहरू खोज्ने प्रवृत्ति हाबी छ । सम्पत्ति विवरण बुझाउनु अनिवार्य भए पनि त्यसलाई सार्वजनिक गर्नु वा स्रोत खुलाउनु अनिवार्य नहुने कानुनी रिक्तता (Legal Loophole) को फाइदा उठाउँदै नयाँ मन्त्रीहरूले पनि ‘गोपनीयता’को ढाल प्रयोग गर्न सक्छन् । यो छिद्रबाट उनीहरू त फुत्कलान्, तर जनताको मनमा लागेको अविश्वासको घाउ भने कहिल्यै पुरिने छैन ।

तपाईंको आशंका जस्तै, जब कुनै नयाँ नेतृत्वको आर्थिक हैसियत उसको दृश्य आम्दानीभन्दा कयौँ गुणा माथि देखिन्छ, तब उत्तर र दक्षिणका खुफिया निकायहरूका लागि त्यो एउटा ‘रहस्यमय फाइल’ बन्न पुग्छ । यदि यो धन कुनै विदेशी ‘सफ्ट पावर’ वा विशेष भू-राजनीतिक मिसनको प्रतिफल हो भने, खुफिया एजेन्सीहरूले यसलाई लुकाउन होइन, बरु त्यसैको माध्यमबाट नेतृत्वलाई ‘नियन्त्रण’ (Blackmail) गर्न प्रयोग गर्नेछन् । जब नेताहरूको कमजोरी बाह्य शक्तिको हातमा पुग्छ, तब देशको स्वाभिमान कुनै विदेशी खुफियाको दराजमा बन्धकी राखिएको हुन्छ । 

नेपाल हालसालै पुनः FATF को ‘ग्रे लिस्ट’मा पर्नुले हाम्रो वित्तीय प्रणालीमाथि विश्वकै शंका रहेको पुष्टि गर्छ । यस्तो अवस्थामा सरकारमा रहेकाहरूले आफ्नो अकुत सम्पत्तिको स्रोत प्रमाणित गर्न नसक्नुले देशलाई झन् ठूलो आर्थिक संकटतिर धकेल्नेछ । अमेरिकी वा अन्य विदेशी स्वार्थका लागि ‘मिसन’ चलाउनेहरूले त पैसा लुकाउन मद्दत गर्लान्, तर त्यसको मूल्य आम नेपालीले महँगी, नाकाबन्दी र अन्तर्राष्ट्रिय अविश्वासका रूपमा चुकाउनु पर्नेछ । यो केवल एउटा पार्टी वा व्यक्तिको कुरा होइन, यो त राष्ट्रिय सुरक्षामाथि खनिएको एउटा अदृश्य सुरुङ हो । 

 नयाँ भनिएका नेताहरूको यो ‘सुनौलो वैभव’ले जनतामा उत्साह होइन, बरु एउटा गहिरो मनोवैज्ञानिक आघात र आक्रोश जन्माएको छ । यदि उनीहरूले नयाँ वर्षको यो सुरुवातसँगै आफ्नो सम्पत्तिको वैधता जनताका सामुन्ने पारदर्शी रूपमा राख्न सकेनन् भने, उनीहरू पनि इतिहासका ती पात्रहरू जस्तै हुनेछन् जसले सत्ताका लागि आफ्नो निष्ठा र देशको स्वार्थ विदेशी डलरमा साटेका थिए । जनताले अब उनीहरूका ‘निलो’ झन्डामा होइन, उनीहरूको ‘सुनौलो’ तिजोरीको स्रोतमाथि प्रश्न गरिरहनेछन्, र यसैले उनीहरूको राजनीतिक अवसानको बाटो तय गर्नेछ । 

अख्तियार र न्यायालय जस्ता पवित्र भनिएका मन्दिरहरू जब शक्तिको दाउपेच र ‘सेटिङ’को अखडा बन्छन्, तब निष्पक्षताको कुरा गर्नु नै एउटा ठट्टा जस्तो लाग्छ । हिजोका कयौँ ठूला काण्डहरूमा यी निकायले देखाएको लाचारीले गर्दा नै आज जनतालाई ‘अनुसन्धान’ भन्ने शब्द सुन्दा पनि विश्वास लाग्न छोडेको छ । जब रक्षक नै भक्षकको मतियार बन्छ, तब ती निकायबाट नयाँ मन्त्रीहरूको ‘सुनौलो वैभव’ खोतल्ने हिम्मत होला भनेर कसरी पत्याउने ?

 यो अविश्वास र संशय नेपाली राज्यका अंगहरूले विगतमा देखाएको कार्यशैलीको एउटा तितो ऐना हो। जब लोकतन्त्रका खम्बाहरू – न्यायालय, अख्तियार र सुरक्षा निकायहरू – नै शक्तिको छायाँमा परेर ‘शंकाको नाली’ मा मिल्किन्छन्, तब आम नागरिकले ‘झिनो आशा’ बाहेक अरू के नै गर्न सक्छ र ?

समस्त परिस्थितिलाई समेटेर तयार पारिएको बहसलाई बुँदागतरुपमा यसरी बुझ्न सकिन्छ –

१. संस्थाहरूको क्षयीकरण र शंकाको घेरा : अख्तियार र न्यायालय जस्ता पवित्र भनिएका मन्दिरहरू जब शक्तिको दाउपेच र ‘सेटिङ’को अखडा बन्छन्, तब निष्पक्षताको कुरा गर्नु नै एउटा ठट्टा जस्तो लाग्छ । हिजोका कयौँ ठूला काण्डहरूमा यी निकायले देखाएको लाचारीले गर्दा नै आज जनतालाई ‘अनुसन्धान’ भन्ने शब्द सुन्दा पनि विश्वास लाग्न छोडेको छ । जब रक्षक नै भक्षकको मतियार बन्छ, तब ती निकायबाट नयाँ मन्त्रीहरूको ‘सुनौलो वैभव’ खोतल्ने हिम्मत होला भनेर कसरी पत्याउने ? यो शंका केवल आवेग होइन, यो त बारम्बारको धोकाबाट जन्मिएको एउटा ठोस यथार्थ हो ।

२. नयाँ वर्ष २०८३ र सद्बुद्धिको कामना : अबको आशा केवल समय र चेतनाको एउटा नयाँ मोडमा टिकेको छ । नयाँ वर्ष २०८३ ले ती नेतृत्वमा पुगेकाहरूलाई एउटा यस्तो ऐना देखाओस्, जहाँ उनीहरूले आफ्ना विलासी महलहरू होइन, बरु तिनीहरूको जगमा पुरिएका जनताका भरोसाहरू देख्न सकून् । यदि यो वर्षले उनीहरूलाई व्यक्तिगत स्वार्थ र विदेशी ‘मिसन’ भन्दा माथि उठेर राष्ट्रको ढुकढुकी सुन्ने ‘सद्बुद्धि’ दिएछ भने मात्र यो धर्तीको सुरक्षा सम्भव छ । अन्यथा, पात्रहरू फेरिँदैमा इतिहासको गन्तव्य फेरिने छैन ।

३. आशाको त्यान्द्रो र नागरिक खबरदारी : झिनो भए पनि आशाको त्यान्द्रो त जीवितै राख्नुपर्छ, किनकि अन्धकारलाई सराप्नुभन्दा एउटा सानो दियो बाल्नु सधैँ श्रेयस्कर हुन्छ । राज्यका संयन्त्रहरू सुते पनि जनताको ‘विवेक’ र ‘खबरदारी’ कहिल्यै सुत्नु हुँदैन । जबसम्म नागरिकहरू सामाजिक सञ्जालको अश्लीलता र निराशाबाट माथि उठेर यस्ता गम्भीर प्रश्नहरू – सम्पत्तिको स्रोत, नैतिकता र विदेशी हस्तक्षेप – माथि छलफल गरिरहन्छन्, तबसम्म सत्य पूर्ण रूपमा मर्दैन । यो ‘झिनो आशा’ नै भोलिको ठूलो परिवर्तनको बीउ बन्न सक्छ ।

अन्ततः, कुनै पनि शक्ति वा मन्त्रीका लागि जनताको विश्वासभन्दा ठूलो अरू कुनै सम्पत्ति हुँदैन । यदि उनीहरूले यो नयाँ वर्षमा आफ्नो इमान प्रमाणित गर्न सकेनन् र कानुनी छिद्र वा शक्तिको आडमा फुत्कने बाटो नै रोजे भने, उनीहरू इतिहासको त्यस्तो पानामा दरिनेछन् जहाँ केवल ‘धोकेबाज’को नाम मात्र हुन्छ । आशा गरौँ, २०८३ ले नेपालको राजनीतिलाई यो ‘शंकाको नाली’बाट निकालेर एउटा सफा र पारदर्शी बाटोमा डोर्‍याउनेछ ।