■ डिल्ली अम्माई 

विश्वभरका पत्रकारहरूको साझा र सबैभन्दा ठूलो संगठन, अन्तराष्ट्रिय फेडेरेशन अफ जोर्नालिष्ट (IFJ) ले आफ्नो गौरवमय १०० वर्ष पूरा गरेको छ । सन् १९२६ जुन १५ मा फ्रान्सको पेरिसबाट सुरु भएको यो यात्रा आज विश्वका १४० भन्दा बढी देशका ६ लाख पत्रकारहरूको आवाज बनेको छ। स्थापनाकालदेखि नै प्रेस स्वतन्त्रता, पत्रकारको सुरक्षा र श्रम अधिकारका लागि लड्दै आएको यस महासंघले पत्रकारिता क्षेत्रमा देखा परेका वैचारिक तथा पेशागत चुनौतीहरूलाई सामना गर्दै एक शताब्दीको सफल इतिहास रचेको छ ।

IFJ को स्थापना फ्रान्सेली पत्रकार जर्जेस बुर्डनको अगुवाइमा भएको थियो, जसले पत्रकारितालाई एक मर्यादित र सुरक्षित पेशा बनाउने सपना देखेका थिए। दोस्रो विश्वयुद्ध र शीतयुद्धका बेला वैचारिक मतभेदका कारण संस्थाले धेरै उतारचढाव झेल्यो। सन् १९५२ मा ब्रसेल्समा भएको पुनर्गठनपछि यसले आफूलाई कुनै पनि राजनीतिक गुटभन्दा माथि राख्दै व्यावसायिक पत्रकारिताको विश्वव्यापी मानक स्थापित गर्न सफल भयो। आज यो संगठन संयुक्त राष्ट्र संघ र युनेस्को जस्ता निकायहरूमा पत्रकारहरूको आधिकारिक प्रतिनिधिको रूपमा स्थापित छ।

हालै पेरिसमा सम्पन्न शताब्दी विश्व सम्मेलन (मे ४-७, २०२६) ले संस्थाको १०० वर्षको समीक्षा मात्र गरेन, बरु डिजिटल युगमा पत्रकारिताले सामना गरिरहेका नयाँ संकटहरूमाथि गम्भीर बहस पनि गर्‍यो। विशेषगरी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को बढ्दो प्रयोग, समाचार कक्षहरूमा भइरहेको कटौती र द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा पत्रकारहरूमाथि भइरहेका भौतिक आक्रमणहरू यस सम्मेलनका मुख्य एजेन्डा बनेका थिए। सम्मेलनले पत्रकारको भौतिक सुरक्षा र डिजिटल सुरक्षालाई आगामी कार्यकालको प्राथमिकतामा राख्ने संकल्प गरेको छ।

यस ऐतिहासिक सम्मेलनले पहिलो पटक ल्याटिन अमेरिकी क्षेत्रबाट महिला नेतृत्व चयन गर्दै नयाँ इतिहास रचेको छ। पेरुकी अनुभवी पत्रकार जुलियाना लेइनेज ओटेरो आगामी सन् २०२६-२०२९ कार्यकालका लागि अध्यक्ष पदमा निर्वाचित हुनुभएको छ। उहाँको नेतृत्वसँगै प्यालेस्टिनी पत्रकार नासेर अबु बकर प्रथम उपाध्यक्षमा पुन: निर्वाचित भएका छन् । यो नयाँ समितिले विश्वभर छरिएका पत्रकार युनियनहरूलाई थप संगठित बनाउने र दक्षिण गोलार्ध (Global South) का पत्रकारहरूको आवाजलाई सशक्त बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

नयाँ नेतृत्वले कार्यभार सम्हाल्दै गर्दा पत्रकारितामा नैतिकता र सत्यता कायम राख्ने ठूलो चुनौती रहेको छ। सम्मेलनमा सहभागी प्रतिनिधिहरूले “गलत सूचना” (Misinformation) र “प्रपोगान्डा” का विरुद्ध विश्वव्यापी सञ्जाल निर्माण गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। नवनिर्वाचित अध्यक्ष ओटेरोले पत्रकारितालाई केवल व्यापार नभई सार्वजनिक सेवाको रूपमा जोगाउन आफ्नो कार्यकाल समर्पित हुने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुभएको छ। यसले संकटमा रहेको पत्रकारिता जगतलाई नयाँ ऊर्जा र आशा प्रदान गरेको छ।

अन्ततः, पेरिस सम्मेलनले IFJ लाई एक शक्तिशाली र समावेशी संगठनको रूपमा पुन: प्रमाणित गरेको छ। एक शताब्दी अगाडि पेरिसबाटै सुरु भएको यो अभियान १०० वर्षपछि सोही ठाउँमा आइपुग्दा अझ परिपक्व र जुझारु देखिएको छ। नयाँ नेतृत्वको सामु पत्रकारहरूको आर्थिक अधिकार सुनिश्चित गर्नेदेखि युद्धग्रस्त क्षेत्रमा मारिएका पत्रकारहरूका लागि न्याय खोज्ने सम्मका गम्भीर दायित्वहरू छन् । शताब्दी यात्राको यो नयाँ पाइलाले विश्वभरका सञ्चारकर्मीहरूलाई एकजुट भई स्वतन्त्र प्रेसको पक्षमा उभिन प्रेरित गरेको छ ।

सम्मेलनमा भएका मुख्य निर्णयहरु :

पेरिस सम्मेलनमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ले पत्रकारिताको भविष्यमा पार्ने प्रभावका बारेमा गहन छलफल गर्दै तीन मुख्य पक्षमा विशेष निर्णयहरू लिइएका छन्-

पहिलो, सम्मेलनले ‘मानवीय सम्पादकीय नियन्त्रण’ (Human Editorial Control) लाई अनिवार्य सर्तको रूपमा अघि सारेको छ। एआईले समाचार उत्पादनका प्रक्रियाहरूलाई छिटो र सरल बनाए पनि अन्तिम निर्णय र सत्यता परीक्षण (Fact-checking) को जिम्मेवारी मानव पत्रकारकै हुनुपर्ने निर्णय गरिएको छ। एआईद्वारा सिर्जित सामग्रीलाई स्पष्ट रूपमा ‘एआई-जनित’ भनी लेबलिङ गर्नुपर्ने र यसलाई मानवीय निगरानीबिना सिधै प्रकाशन गर्न नपाइने नीति पारित गरिएको छ, ताकि पत्रकारिताको विश्वसनीयता र नैतिकता कायम रहोस् ।

दोस्रो, ‘लेखकीय अधिकार र उचित मुआब्जा’ (Authors’ Rights and Compensation) को विषयलाई दृढताका साथ उठाइएको छ। ठूला प्रविधि कम्पनीहरूले एआई मोडेलहरूलाई तालिम दिन पत्रकारहरूको सामग्री प्रयोग गर्दा उनीहरूको सहमति लिनुपर्ने र त्यसबापत उचित पारिश्रमिक दिनुपर्ने माग गरिएको छ। सम्मेलनले टेक जायन्टहरू (Tech Giants) माथि विशेष ‘विन्डफल ट्याक्स’ (Windfall Tax) लगाउनुपर्ने प्रस्ताव गर्दै उक्त रकम पत्रकारिताको संरक्षण र मिडिया उद्योगको दिगोपनका लागि खर्च गरिनुपर्ने निर्णय गरेको छ ।

तेस्रो, एआईका कारण हुन सक्ने ‘रोजगारी कटौती र सीप विकास’ प्रति महासंघले चिन्ता व्यक्त गरेको छ। प्रविधिले पत्रकारहरूको रोजगारी विस्थापन गर्नुको साटो उनीहरूको कामलाई सहयोग पुऱ्याउनुपर्नेमा जोड दिइएको छ। पत्रकारहरूलाई एआई चलाउन सक्षम बनाउन निरन्तर तालिम (Continued Training) उपलब्ध गराउने र एआईलाई केवल समाचार कक्षको उत्पादकत्व बढाउन प्रयोग गरिने सुनिश्चितता खोज्ने निर्णय गरिएको छ। यसका साथै, एआईमार्फत फैलाइने ‘गलत सूचना’ (Deepfakes and Misinformation) विरुद्ध लड्न विश्वव्यापी पत्रकार सञ्जाललाई थप बलियो बनाउने रणनीति तय गरिएको छ।

यस सम्मेलनले पत्रकारहरूको भौतिक सुरक्षा र डिजिटल निगरानीका सम्बन्धमा गरेका नयाँ निर्णयहरू :

पेरिस सम्मेलनले पत्रकारहरूको भौतिक सुरक्षा र डिजिटल निगरानीका सम्बन्धमा निकै कडा र सुरक्षात्मक निर्णयहरू लिएको छ। विशेष गरी द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा पत्रकारहरू लक्षित भइरहेको सन्दर्भमा यो सम्मेलनले निम्न मुख्य बुँदाहरू पारित गरेको छ :

संयुक्त राष्ट्र संघको महासन्धि (UN Convention) : सम्मेलनले पत्रकारहरूको सुरक्षा र संरक्षणका लागि एक ‘बाध्यात्मक’ संयुक्त राष्ट्र संघ महासन्धि (UN Convention on the Safety and Protection of Journalists) को मागलाई पुनः जोडदार रूपमा उठाएको छ। यसले राष्ट्रहरूलाई पत्रकारमाथि हुने अपराधको अनुसन्धान गर्न र दोषीलाई सजाय दिन कानुनी रूपमा जिम्मेवार बनाउनेछ।

स्पाइवेयर र निगरानीमा प्रतिबन्ध : महासंघले पत्रकारहरू विरुद्ध प्रयोग हुने ‘पेगासस’ जस्ता राज्य-स्तरका स्पाइवेयर (Spyware) र सबै प्रकारका गैरकानुनी डिजिटल निगरानीमाथि पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउनुपर्ने निर्णय गरेको छ। पत्रकारका स्रोतहरूको गोपनीयता सुरक्षित गर्न डिजिटल उपकरणहरूको एन्क्रिप्शन (Encryption) लाई मानव अधिकारको रूपमा मान्यता दिनुपर्ने महासंघको ठहर छ ।

द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा सुरक्षा : गाजा, युक्रेन र सुडान जस्ता द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा पत्रकारहरूलाई ‘प्रेस’ भएकै कारण लक्षित गर्ने कार्यको कडा निन्दा गर्दै त्यहाँका पत्रकारहरूलाई ‘नागरिक’ सरह अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुन अन्तर्गत पूर्ण सुरक्षा दिइनुपर्ने माग गरिएको छ। विशेष गरी एआई (AI) र ड्रोनको प्रयोग गरेर पत्रकारहरूको ट्र्याकिङ गर्ने प्रविधिको विरोध गरिएको छ।

डिजिटल सुरक्षा तालिम : सम्मेलनले विश्वभरका पत्रकार युनियनहरूलाई आफ्ना सदस्यहरूका लागि डिजिटल सुरक्षा तालिम र साइबर सुरक्षाका उपकरणहरू उपलब्ध गराउन लगानी बढाउने निर्णय गरेको छ।

सम्मेलनको मुख्य सन्देश ‘पत्रकारमाथि हुने आक्रमण नागरिकको सूचना पाउने अधिकारमाथिको आक्रमण हो’ भन्ने रहेको छ, जसलाई विश्वभर सशक्त ढंगले उठाउने नयाँ नेतृत्वले संकल्प गरेको छ ।

पेरिस सम्मेलनमा नेपालको तर्फबाट आधिकारिक रूपमा नेपाल पत्रकार महासंघ (FNJ) को प्रतिनिधित्व रहेको छ। सम्मेलनमा सहभागी नेपाली प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व महासंघकी अध्यक्ष निर्मला शर्माले गरिरहनुभएको छ ।

नेपालको सहभागिता सम्बन्धी केही मुख्य जानकारीहरू :

नेतृत्व : निर्मला शर्मा नेपाल पत्रकार महासंघको इतिहासमै पहिलो महिला अध्यक्षको रूपमा यस ऐतिहासिक सम्मेलनमा सहभागी हुनुभएको हो।प्रतिनिधिहरूको रुपमा अध्यक्ष शर्मासँगै महासंघका महासचिव रामप्रसाद दाहाल र कोषाध्यक्ष रामकृष्ण अधिकारी लगायतको टोली सहभागी छ ।

नेपालको भूमिका : नेपाली प्रतिनिधिमण्डलले सम्मेलनका विभिन्न सत्रहरूमा भाग लिँदै विशेषगरी दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा पत्रकारहरूको सुरक्षा, प्रेस स्वतन्त्रता र श्रम अधिकारका मुद्दाहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा उठाएको छ ।

नेपाल पत्रकार महासंघको आधिकारिक फेसबुक पेजमार्फत पनि यो ऐतिहासिक शताब्दी सम्मेलनमा नेपालको सक्रिय सहभागिता रहेको पुष्टि गरिएको छ ।