राजनीतिमा तपाईंले के गर्नुभयो भन्दा पनि, तपाईंले विरोधीलाई कस्तो अवसर दिनुभयो भन्ने कुरा धेरै महत्वपूर्ण हुन्छ । बालेनका आलोचकहरू लामो समयदेखि कुनै ठूलो कमजोरी खोजिरहेका छन् । उहाँको शैली, व्यवहार, भाषा, र राजनीतिक अनुभवमाथि निरन्तर प्रश्न उठाइरहेका छन् ।

✍ सरोज अर्याल

नेपालको समकालीन राजनीतिमा ‘बालेन्द्र साह’ एउटा असाधारण नाम बनेर उदाएका छन् । परम्परागत दलहरूबाट निराश नागरिक मनोविज्ञान, भ्रष्टाचारप्रतिको वितृष्णा, विकासको सुस्त गति, र पुरानो राजनीतिक संस्कृतिप्रतिको आक्रोशको बीचबाट एक स्वतन्त्र युवा नेताको रूपमा उहाँको उदय भयो । धेरैका लागि उहाँ केवल काठमाडौं महानगरपालिकाका प्रमुख मात्र होइनन्, एउटा आशा, एउटा विद्रोह, एउटा नयाँ पुस्ताको आवाज, र प्रणाली परिवर्तनको प्रतीक पनि बन्नुभयो ।

तर राजनीति केवल लोकप्रियता, साहसिक निर्णय, र सामाजिक सञ्जालको समर्थनले मात्र चल्दैन । राज्य सञ्चालनमा ‘संस्थागत मर्यादा’, ‘संवैधानिक संस्कार’, ‘राजनीतिक परिपक्वता’ र ‘औपचारिक आचरण’ पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छन् । यही सन्दर्भमा बजेट अधिवेशनको पहिलो दिन राष्ट्रपतिद्वारा सरकारको नीति तथा कार्यक्रम प्रस्तुत भइरहँदा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह सदनबाट बीचमै बाहिरिनु एउटा गम्भीर बहसको विषय बनेको छ ।

यदि साँच्चै कुनै आकस्मिक वा अत्यावश्यक परिस्थिति थियो भने त्यसको स्पष्ट जानकारी आउन सक्छ, र त्यसपछि जनताले पनि परिस्थिति बुझ्न सक्छन् । तर हालसम्म देखिएको दृश्यले धेरै प्रश्न उठाएको छ। किनकि लोकतन्त्रमा ‘दृश्य’ पनि राजनीति हो । नेताको हाउभाउ, उपस्थिती, पोशाक, व्यवहार, समयपालन, र सार्वजनिक मञ्चमा देखिने संकेतहरू सबैले राजनीतिक अर्थ बोकेका हुन्छन् ।

संसद केवल भवन होइन, राष्ट्रको सर्वोच्च राजनीतिक संस्था हो

नेपालको संसद केवल एउटा हल वा औपचारिक मञ्च मात्र होइन । यो जनताको सार्वभौम अधिकारको प्रतिनिधित्व गर्ने संस्था हो । त्यहाँ राष्ट्रपतिले सरकारको नीति तथा कार्यक्रम प्रस्तुत गर्नु भनेको संविधानले परिभाषित गरेको गम्भीर संवैधानिक प्रक्रिया हो । त्यस समयमा प्रधानमन्त्रीको उपस्थिती केवल व्यक्तिगत इच्छा होइन, राज्यको कार्यकारी प्रमुखको दायित्व र कर्तव्य पनि हो ।

त्यसैले, प्रधानमन्त्री स्वयं सदनबाट बीचमै निस्कनु स्वाभाविक रूपमा आलोचनाको विषय बन्नु असामान्य होइन। चाहे उहाँ लोकप्रिय हुनुहोस्, चाहे उहाँले विगतमा धेरै राम्रो काम गर्नुभएको होस्, तर संस्थागत मर्यादाको प्रश्नमा जनताले प्रश्न उठाउनु लोकतान्त्रिक अधिकार पनि हो ।

लोकप्रिय नेताहरूको सबैभन्दा ठूलो चुनौती : अहंकार र प्रतीकात्मक कमजोरी

इतिहासले देखाएको छ- जब कुनै नेता अत्यधिक लोकप्रिय बन्छ, तब उसलाई दुई प्रकारका जोखिमले घेर्छन् ।
पहिलो, विरोधीहरूको आक्रमण । दोस्रो, आफ्नै लोकप्रियताको प्रभावमा पर्ने खतरा ।

जनताले माया गरेको नेता जब ‘म भन्दा माथि संस्था होइन’ भन्ने संकेत दिने शैलीमा देखिन थाल्छ, तब समस्या सुरु हुन्छ । लोकतन्त्रमा व्यक्ति ठूलो होइन, संस्था ठूलो हुन्छ । प्रधानमन्त्री, राष्ट्रपति, सांसद, न्यायाधीश – सबै पदहरू संविधानभित्र सीमित छन् ।

बालेन शाहको लोकप्रियता असाधारण छ । उहाँले काठमाडौंमा गरेका केही कामहरूले जनतामा आशा जगाएको छ । फोहोर व्यवस्थापनदेखि अवैध संरचना हटाउनेसम्म, प्रशासनिक हस्तक्षेपदेखि भ्रष्टाचारविरुद्ध कठोर शैलीसम्म उहाँले धेरै साहसिक निर्णय गर्नुभएको छ । यही कारणले युवाहरूले उहाँलाई ‘सिस्टमसँग नझुक्ने नेता’का रूपमा हेरेका छन् ।

तर साहसिकता र संस्थागत अनुशासनबीच सन्तुलन कायम गर्न नसक्दा लोकप्रिय नेताहरू चिप्लिने गर्छन् । आजको घटना त्यस्तै संकेत हो कि भन्ने चिन्ता धेरै समर्थकहरूमा देखिएको छ ।

विरोधीहरूलाई अवसर दिने गल्ती

राजनीतिमा तपाईंले के गर्नुभयो भन्दा पनि, तपाईंले विरोधीलाई कस्तो अवसर दिनुभयो भन्ने कुरा धेरै महत्वपूर्ण हुन्छ । बालेनका आलोचकहरू लामो समयदेखि कुनै ठूलो कमजोरी खोजिरहेका छन् । उहाँको शैली, व्यवहार, भाषा, र राजनीतिक अनुभवमाथि निरन्तर प्रश्न उठाइरहेका छन् ।

यस्तो अवस्थामा संसदको गम्भीर संवैधानिक कार्यक्रममा प्रधानमन्त्री बीचमै निस्किनु विरोधीहरूका लागि ‘हेऱ्यौ ? हामीले भनेकै यही हो’ भन्ने मौका बन्न सक्छ ।

समर्थकहरूलाई पनि कहिलेकाहीँ आफ्ना प्रिय नेताको गल्ती स्वीकार गर्न गाह्रो हुन्छ । तर सच्चा समर्थन भनेको अन्ध समर्थन होइन । गल्ती हुँदा सचेत गराउनु पनि समर्थनकै अर्को रूप हो । आज धेरै समर्थकहरू निराश देखिनुको कारण पनि यही हो- उहाँबाट अपेक्षा धेरै थियो ।

औपचारिक पोशाक र सार्वजनिक सन्देश

राजनीतिमा पोशाक पनि सन्देश हो। विशेषगरी संसद, राष्ट्रपतिको सम्बोधन, राजकीय समारोहजस्ता अवसरहरूमा पोशाकले राज्यप्रतिको सम्मान झल्काउँछ ।

विश्वका ठूला नेताहरू किन यस्ता कार्यक्रममा अत्यन्त औपचारिक रूपमा प्रस्तुत हुन्छन् ? किनकि उनीहरू त्यहाँ व्यक्ति भएर होइन, राष्ट्रको प्रतिनिधि भएर उपस्थित हुन्छन् ।

यदि प्रधानमन्त्रीले औपचारिकताको न्यूनतम मानकलाई पनि बेवास्ता गरेको देखिन्छ भने त्यसले ‘म संस्थागत संस्कारभन्दा माथि छु’ भन्ने गलत संकेत दिन सक्छ। जनताले यही कुरामा बढी दुःख व्यक्त गरिरहेका छन्।

बालेनको शक्ति – जनविश्वास : बालेनको खतरा – राजनीतिक अनुभवको अभाव

बालेन शाहको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनेको जनताको विश्वास हो । विशेषगरी युवापुस्ताले उहाँमा ‘पुराना दलभन्दा फरक’ नेतृत्व देखेका छन् । तर फरक हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। राज्य सञ्चालनमा धैर्यता, कूटनीति, संयमता, र प्रक्रियाप्रतिको सम्मान पनि आवश्यक हुन्छ ।

राजनीतिमा कहिलेकाहीँ प्रतीकात्मक गल्तीले ठूलो असर पार्छ। एउटा गलत दृश्यले महिनौँको राम्रो कामलाई छायामा पारिदिन्छ। सामाजिक सञ्जालको युगमा त झन् केही सेकेन्डको भिडियोले जनमत बदल्न सक्छ।

आजको घटनाले पनि त्यही जोखिम बोकेको छ । विरोधीहरूले यसलाई ‘अहंकारी’, ‘अपरिपक्व’, ‘संवैधानिक मर्यादा नबुझ्ने’ शैलीका रूपमा चित्रित गर्ने प्रयास गर्न सक्छन् ।

रास्वपा र नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको परीक्षा

नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूले सधैं पुराना दलहरूको आलोचना गर्छन्- भ्रष्टाचार, असंवेदनशीलता, सत्ता अहंकार, संस्थाप्रतिको अनादर आदि विषयमा। तर जब उनीहरू स्वयं जिम्मेवारीमा पुग्छन्, तब जनताले उनीहरूलाई झन् कडा रूपमा मूल्यांकन गर्छन् ।

यदि नयाँ शक्ति पनि संस्थागत मर्यादामा चुक्न थाल्यो भने ‘पुराना र नयाँमा फरक के ?; भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ। त्यसैले यस्तो घटनालाई सामान्य रूपमा लिनु बुद्धिमानी हुँदैन ।

आलोचना शत्रुता होइन

लोकतन्त्रमा आलोचना भनेको घृणा होइन। अझ सच्चा समर्थकको आलोचना त सुधारको अवसर हो। आज धेरै मानिसहरूले बालेनमाथि प्रश्न उठाइरहेका छन् भने त्यो उहाँप्रतिको अपेक्षाकै कारण हो ।

कुनै नेता पूर्ण हुँदैन । गल्ती सबैबाट हुन्छ । तर महान नेता र सामान्य नेताबीचको फरक के हो भने- महान् नेता गल्ती स्वीकार गर्न जान्दछन् । उनीहरू सिक्छन्, सुध्रिन्छन्, र अझ परिपक्व बन्छन् ।

यदि प्रधानमन्त्री बालेन शाहले यस विषयमा स्पष्ट धारणा दिनुभयो, आवश्यक परे आत्मालोचना गर्नुभयो, र भविष्यमा संस्थागत मर्यादालाई अझ ध्यान दिने संकेत गर्नुभयो भने यो विवाद धेरै हदसम्म शान्त हुन सक्छ । बरु त्यसले उहाँलाई अझ जिम्मेवार नेताका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ ।

निष्कर्ष : परिवर्तनका प्रतीकलाई अझ जिम्मेवार हुनैपर्छ

नेपालका युवाहरू आज पनि नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको खोजीमा छन् । उनीहरू इमानदार, निडर, काम गर्ने, र परिणाम दिने नेतृत्व चाहन्छन् । बालेन शाह त्यही आशाको केन्द्र बनेका छन् ।

तर आशा बोकेको व्यक्तिले हरेक कदममा बढी जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ । लोकप्रियता जति ठूलो हुन्छ, गल्तीको प्रभाव पनि त्यति नै ठूलो हुन्छ ।

आजको घटना एउटा चेतावनी हुन सक्छ- साहसिक नेतृत्वसँगै संवैधानिक संस्कार पनि आवश्यक छ। परिवर्तनको राजनीति केवल विद्रोहले होइन, परिपक्वताले पनि सफल हुन्छ ।

बालेन शाहले धेरै राम्रो काम गरेका छन्, यसमा दुई मत छैन । तर आजको घटनाले उहाँलाई सम्झाएको छ कि राज्य सञ्चालन केवल ‘एटिच्युड’ले होइन, ‘संस्थागत अनुशासन’ले पनि चल्छ ।

समर्थकहरूले चाहेको पनि यही हो-
बालेन झन् परिपक्व बनून्,
झन् जिम्मेवार बनून्,
र विरोधीलाई ‘खुच्चिङ’ गर्ने मौका होइन,
काम र संस्कारले जवाफ दिने नेता बनून् ।