कर्मचारीको आत्महत्या घटनाले उठायो गम्भीर प्रश्न
■ सरोज अर्याल
नेपालको बैंकिङ क्षेत्र यतिबेला गम्भीर नैतिक, कानुनी र संस्थागत बहसको केन्द्रमा पुगेको छ । देशकै ठूलो वाणिज्य बैंकमध्ये एक ग्लोबल आईएमई बैंकसँग जोडिएको एक संवेदनशील घटनाले बैंकिङ प्रणालीभित्रको कार्यसंस्कृति, कर्मचारीमाथिको दबाब, मानसिक स्वास्थ्य र शक्ति दुरुपयोगबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ ।
बैंकका कर्मचारी पिताम्बर खड्काको दुःखद आत्महत्यापछि सार्वजनिक भएको सामाजिक सञ्जाल पोस्टले अहिले देशभर ठूलो तरंग सिर्जना गरेको छ । आत्महत्याअघि उनले बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सिइओ) सुरेन्द्रराज रेग्मीसहित चार जना उच्च अधिकारीको नाम र तस्वीर सार्वजनिक गर्दै आफूलाई मानसिक रूपमा प्रताडित गरिएको संकेत गरेका थिए । त्यसपछि घटनाले आपराधिक अनुसन्धानको रूप लिएको छ ।
प्रहरी स्रोतका अनुसार मृतकका परिवारजन जाहेरी दर्ताका लागि प्रहरी कार्यालय पुगिसकेका छन् भने आत्महत्या दुरुत्साहन सम्बन्धी कसुर अन्तर्गत अनुसन्धान प्रक्रिया अघि बढाइएको बताइएको छ । यदि पर्याप्त प्रमाण फेला परे, बैंकका उच्च अधिकारीमाथि पक्राउ प्रक्रिया समेत अघि बढ्न सक्ने कानुनी आधार देखिएको छ ।
आत्महत्याअघि सार्वजनिक सन्देशले किन बढायो शंका ?
पिताम्बर खड्काले आत्महत्याअघि सामाजिक सञ्जालमा लेखेको भनिएको सन्देश अहिले अनुसन्धानको केन्द्र बनेको छ। उनले आफूलाई निरन्तर दबाब, अपमान र अन्यायपूर्ण व्यवहार गरिएको संकेत गर्दै केही व्यक्तिलाई प्रत्यक्ष रूपमा जिम्मेवार ठहर गरेका थिए।
यस्ता घटनामा नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा एउटा गम्भीर प्रवृत्ति देखिएको छ- कार्यालयीय मानसिक दबाब, सार्वजनिक अपमान, जबर्जस्ती राजीनामा, लक्ष्यको अस्वाभाविक दबाब र वरिष्ठ तहबाट हुने मनोवैज्ञानिक दमन ।
विशेषगरी बैंकिङ क्षेत्रमा ‘परफर्मेन्स प्रेसर’को नाममा कर्मचारीमाथि हुने मानसिक बोझबारे धेरैले खुलेर बोल्न नसक्ने अवस्था रहेको कर्मचारी संगठनहरू बताउँछन् । धेरै कर्मचारी जागिर गुम्ने डर, ब्ल्याकलिस्ट हुने त्रास र भविष्य बिग्रिने चिन्ताका कारण मौन बस्न बाध्य हुने आरोप लाग्ने गरेको छ ।
‘राजीनामा दिन बाध्य पारिएको’ आरोप कति गम्भीर ?
यदि कुनै कर्मचारीलाई संस्थागत दबाब, अपमान वा धम्कीमार्फत राजीनामा दिन बाध्य पारिएको प्रमाणित भयो भने त्यो केवल श्रम अधिकारको उल्लंघन मात्र नभई आपराधिक दायित्वसम्म पुग्न सक्ने विषय हो ।
नेपालको कानुनअनुसार आत्महत्या गर्न बाध्य पार्ने, निरन्तर मानसिक यातना दिने वा चरम मनोवैज्ञानिक दबाब सिर्जना गर्ने गतिविधिलाई ‘आत्महत्या दुरुत्साहन’को कोणबाट अनुसन्धान गर्न सकिन्छ ।
यस घटनामा प्रहरीका लागि मुख्य प्रश्नहरू यस्ता हुन सक्छन्-
- के पिताम्बरमाथि संस्थागत दबाब थियो ?
- के उनलाई अन्यायपूर्ण रूपमा राजीनामा दिन बाध्य पारियो ?
- के वरिष्ठ अधिकारीबाट मानसिक यातना वा धम्की दिइएको थियो ?
- के घटनासँग सम्बन्धित डिजिटल प्रमाण, इमेल, म्यासेज वा बैठकका विवरण उपलब्ध छन् ?
- सामाजिक सञ्जालमा लेखिएको अन्तिम सन्देश कानुनी प्रमाणका रूपमा कति बलियो हुन्छ ?
बैंकिङ क्षेत्रभित्रको मौन पीडा
नेपालको बैंकिङ क्षेत्र बाहिरबाट आकर्षक, व्यवस्थित र प्रतिष्ठित देखिए पनि भित्रभित्रै तीव्र प्रतिस्पर्धा र दबाबको संरचनाले धेरै कर्मचारी मानसिक तनावमा रहेको गुनासो बारम्बार उठ्ने गरेको छ।
विशेषगरी,
- अस्वाभाविक लक्ष्य (Target Pressure)
- दैनिक रिपोर्टिङको आतंक
- शाखास्तरको सार्वजनिक अपमान
- जागिर गुम्ने डर
- जबर्जस्ती सरुवा
- ‘परफर्म नगरे हटाइन्छ’ संस्कृति
- वरिष्ठ तहको कठोर व्यवहार
यी विषय कर्मचारीबीच धेरै चर्चामा भए पनि सार्वजनिक रूपमा कमै आउने गरेका छन् ।
यस घटनाले पहिलोपटक त्यो मौन पीडालाई राष्ट्रिय बहसमा ल्याइदिएको देखिन्छ ।
सामाजिक सञ्जालमा तीव्र प्रतिक्रिया
घटनापछि सामाजिक सञ्जालमा व्यापक आक्रोश देखिएको छ । धेरैले यो घटनालाई ‘व्यक्तिगत त्रासदी मात्र नभई संस्थागत क्रूरताको संकेत’ भनेका छन् ।
कतिपयले निष्पक्ष अनुसन्धानको माग गरेका छन् भने केहीले प्रमाण नआउँदै कसैलाई दोषी ठहर गर्न नहुने तर्क पनि गरेका छन् । कानुनी रूपमा अदालतबाट दोष प्रमाणित नभएसम्म सबै व्यक्ति निर्दोष मानिने सिद्धान्त लागू हुन्छ ।
तर जनस्तरमा उठेको एउटा ठूलो प्रश्न भने स्पष्ट छ- ‘यदि एउटा कर्मचारी अन्तिम अवस्थामा पुगेर सार्वजनिक रूपमा केही व्यक्तिलाई जिम्मेवार ठहर गर्दै जीवन त्याग्न बाध्य भयो भने संस्थाभित्र वास्तवमा के भइरहेको थियो ?’
बैंक व्यवस्थापनमाथि बढ्दो दबाब
घटनाले अहिले ग्लोबल आईएमई बैंक व्यवस्थापनमाथि ठूलो नैतिक र सार्वजनिक दबाब सिर्जना गरेको छ । बैंकले हालसम्म औपचारिक धारणा सार्वजनिक गरे वा नगरे पनि, अब यो विषय केवल आन्तरिक प्रशासनिक मुद्दा रहेन ।
विश्लेषकहरूका अनुसार,
- निष्पक्ष आन्तरिक छानबिन,
- कर्मचारी सुरक्षा नीति,
- मानसिक स्वास्थ्य सहायता प्रणाली,
- कार्यस्थल दुर्व्यवहार सम्बन्धी स्पष्ट संयन्त्र,
- र नेतृत्वको उत्तरदायित्व
यी सबै विषय अब गम्भीर रूपमा उठ्नेछन् ।
नेपालको बैंकिङ प्रणालीका लागि चेतावनी ?
यो घटना केवल एउटा बैंकसँग सीमित नरहन सक्छ । यसले समग्र बैंकिङ क्षेत्रको कार्यसंस्कृतिमाथि प्रश्न उठाएको छ ।
यदि अनुसन्धानले संस्थागत दबाब, शक्ति दुरुपयोग वा अमानवीय व्यवहार पुष्टि गर्यो भने यसले नेपालको कर्पोरेट क्षेत्रमा ठूलो नजिर बनाउन सक्छ ।
विशेषज्ञहरू भन्छन्- ‘अब कर्मचारीको उत्पादकता मात्र होइन, मानसिक सुरक्षा पनि संस्थाको जिम्मेवारी हो ।’
निष्कर्ष :
पिताम्बर खड्काको मृत्युले एउटा परिवारमाथि असहनीय पीडा त दिएको छ नै, साथै यसले नेपालको बैंकिङ क्षेत्रभित्र लुकेका धेरै असहज प्रश्नहरू सतहमा ल्याइदिएको छ ।
अब सबैको ध्यान प्रहरी अनुसन्धानतर्फ केन्द्रित छ । यदि प्रमाणले आत्महत्या दुरुत्साहन पुष्टि गर्यो भने यो नेपालकै बैंकिङ इतिहासको सबैभन्दा ठूलो कानुनी तथा नैतिक संकटमध्ये एक बन्न सक्छ ।
तर, अन्तिम सत्य अदालत र अनुसन्धान प्रक्रियाबाट मात्रै स्थापित हुनेछ । त्यसअघि संवेदनशीलता, तथ्यमा आधारित बहस र निष्पक्ष अनुसन्धान नै सबैभन्दा आवश्यक विषय हो ।
प्रतिक्रिया