मिथिला सभ्यताको दार्शनिक वैभव र आधुनिक विश्वमा यसको सान्दर्भिकता

• डिल्ली अम्माई / ब्रुस्सेल, बेल्जियम

सभ्यता, संस्कृति र दर्शन मानव सभ्यताका ती अमूल्य सम्पदा हुन्, जसले अतीतलाई वर्तमानसँग जोड्छन् र भविष्यको मार्गचित्र कोर्छन् । नेपालको दक्षिणी भूभाग अर्थात् मिथिलाञ्चल (वर्तमान मधेश प्रदेश) यस्तै एउटा आदिम, समृद्ध र जीवन्त सभ्यताको केन्द्र हो । राजा जनकको कालदेखि सुरु भएको यो भूमि केवल एउटा भौगोलिक क्षेत्र मात्र होइन, यो त मानव चेतना, अध्यात्म र कलाको महासागर हो । इतिहासको यो महान विरासतलाई दिगो विकासको विश्वव्यापी आवश्यकतासँग जोड्दै युरोपको राजधानी ब्रसेल्समा आगामी ५ जुनदेखि २० जुन २०२६ सम्म ऐतिहासिक ‘मिथिला कला प्रदर्शनी’ आयोजना हुन गइरहेको छ । बेनेलक्सका लागि नेपाली दूतावासको नेतृत्व, अमेरिकास्थित मिथिला सेन्टरको सहकार्य र युरोपेली संघको सहयोगमा हुन लागेको यो कार्यक्रमले नेपालको ‘सफ्ट पावर’ (Soft Power) लाई विश्वमञ्चमा स्थापित गर्दैछ ।

मिथिला सभ्यताको दार्शनिक र आध्यात्मिक जग :

मिथिला प्राचीन कालदेखि नै तार्किक चिन्तन र आत्मज्ञानको उर्वर भूमि रहिआएको छ। यस सभ्यताको आध्यात्मिक गहिरालाई निम्नलिखित आयामहरूमा बुझ्न सकिन्छ:

राजा जनकको राजसभामा किशोरावस्थाका ऋषि अष्टावक्र र राजाबीच भएको संवाद नै ‘अष्टावक्र गीता’ हो। यसले संसारलाई अद्वैत वेदान्त र मुक्ति (Enlightenment) को सर्वोच्च दर्शन दियो, जसले भौतिक संसारभन्दा माथि उठेर आत्मिक शान्तिको मार्ग देखाउँछ।विदुषी गार्गी र लैंगिक समानताको आदिम रूप: वैदिक कालका प्रकाण्ड विद्वान याज्ञवल्क्यलाई राजसभामा शास्त्रार्थमा चुनौती दिने महान नारी दार्शनिक गार्गी वाचकनवीको जन्म र कर्मभूमि मिथिला नै हो । आजभन्दा झण्डै २७०० वर्षअघि गार्गीले देखाएको बौद्धिक साहसले प्राचीन मिथिलामा महिलाको सामाजिक र प्राज्ञिक सर्वोच्चता स्थापित गरेको थियो । उनी विश्वकै पहिलो महिला अधिकार (Feminism) की प्रतीक हुन् । हिन्दु दर्शनका ६ शाखामध्ये न्याय, वैशेषिक र मीमांसा दर्शनको परिमार्जनमा मिथिलाका दार्शनिकहरूको योगदान अतुलनीय छ, जसले मानव समाजलाई तार्किक र न्यायपूर्ण बन्न सिकाउँछ ।

मिथिला कला र संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) :

शताब्दीयौँ पुरानो परम्परामा आधारित मिथिला कला (मधुबनी पेन्टिङ) नेपालको एक असाधारण जीवित सांस्कृतिक सम्पदा हो। यो कला केवल सौन्दर्यमा मात्र सीमित छैन; यसले वर्तमान विश्वका जल्दाबल्दा चुनौतीहरू र संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) का आधारभूत मूल्यहरूलाई प्रस्फुटित गर्दछ ।

पर्यावरणीय संरक्षण (SDG 13 – Climate Action) :

मिथिला कलामा पूर्णतः प्राकृतिक रङहरू (फूल, पात, माटो, चामलको पिठो) प्रयोग गरिन्छ। यसका चित्रहरूमा सूर्य, चन्द्रमा, नदी, पोखरी, माछा र रुखबिरुवाको रूपाङ्कन हुन्छ, जसले मानव र प्रकृतिबीचको गहिरो एकात्मता र पर्यावरणमैत्री जीवनशैलीको वकालत गर्दछ ।

लैङ्गिक समानता र सशक्तीकरण (SDG 5 – Gender Equality): गार्गी र माता सीताको यो भूमिमा मिथिला कला लामो समयदेखि महिलाहरूले आफ्ना मूल्य, आकांक्षा तथा आध्यात्मिक विश्वास अभिव्यक्त गर्ने माध्यमको रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्। घरका भित्ता र आँगन (अरिपन) बाट सुरु भएको यो कला आज महिलाहरूको आर्थिक आत्मनिर्भरता र सामाजिक नेतृत्वको सशक्त माध्यम बनेको छ।सामाजिक सद्भाव र मानव मर्यादा (SDG 16 – Peace and Justice): आदिम मैथली सभ्यताले सिकाएको सहिष्णुताकै कारण आज पनि मिथिला क्षेत्रमा हिन्दु र मुस्लिम समुदाय सांस्कृतिक रूपमा एकाकार छन् । यो कला र संस्कृतिले विभेदरहित, समावेशी र मर्यादित समाजको परिकल्पना गर्दछ।

ब्रसेल्स प्रदर्शनी :

सांस्कृतिक कुटनीतिको नयाँ आयामबेनेलक्सका लागि नेपाली राजदूत सेवा लम्सालका अनुसार, नेपालको सांस्कृतिक विरासतलाई दिगो विकासको विश्वव्यापी आवश्यकतासँग जोड्ने र वातावरणीय संरक्षण, लैङ्गिक समानता, सामाजिक सद्भाव जस्ता सार्वभौमिक विषयहरूमा नेपालको सन्देश फैलाउने उद्देश्यले यस प्रदर्शनीको आयोजना गरिएको हो।यो प्रदर्शनीको औपचारिक उद्घाटन ९ जुन २०२६ का दिन दिउँसो २:०० बजे युरोपेली बाह्य मामिला सेवा (EEAS) को मुख्यालय, ब्रसेल्समा हुँदैछ। यस समारोहको महत्त्वलाई यसरी हेर्न सकिन्छ-

उच्चस्तरीय वैश्विक सहभागिता : उद्घाटन समारोहमा युरोपियन युनियन, बेल्जियमको विदेश मन्त्रालय (संघीय सार्वजनिक सेवा), ब्रसेल्सस्थित विभिन्न कूटनीतिक नियोगहरूका साथै नेपाल र अमेरिकाका प्रतिष्ठित मिथिला कलाकारहरूको उच्चस्तरीय उपस्थिति रहनेछ। यसले नेपाल र युरोपबीचको सम्बन्धलाई राजनीतिक तहबाट जनस्तर (People-to-People Connect) मा पुर्‍याउनेछ।

बहुआयामिक सांस्कृतिक उत्सव : यो कार्यक्रम केवल चित्रकलाको प्रदर्शनी होइन। यहाँ मिथिला कला र संस्कृतिको परिचयसँगै कलाकारहरूको प्रत्यक्ष प्रस्तुति, परम्परागत नृत्य, प्रामाणिक मिथिला भोजन (Authentic Mithila Cuisine) र अद्वितीय नेपाली आतिथ्यताको न्यानोपनको अनुभव गराइनेछ ।

डायस्पोराको ऐक्यबद्धता : दूतावासले बेनेलक्स (बेल्जियम, नेदरल्याण्ड्स, र लक्जेमबर्ग) क्षेत्रमा रहेका नेपाली संस्थाहरू, अगुवाहरू, विद्यार्थीहरू र कलाप्रेमीहरूलाई डिजिटल माध्यम (क्यूआर कोड वा लिङ्क) मार्फत दर्ता भई सहभागी हुन र सहयोग गर्न आह्वान गरेको छ, जसले प्रवासी नेपालीहरूमाझ सांस्कृतिक गौरव र राष्ट्रिय एकताको भावनालाई अझ मजबुत बनाउनेछ।
अर्को महत्वपुर्ण कुरा के भने, नेपाल र युरोपियन युनियन (EU) बीचको द्विपक्षीय सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउन यस ऐतिहासिक प्रदर्शनीले महत्त्वपूर्ण कडीको रूपमा काम गर्नेछ। सन् १९७५ मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएदेखि नै युरोपियन युनियन नेपालको दिगो आर्थिक-सामाजिक विकास, लोकतन्त्रको सबलीकरण, र नवीकरणीय ऊर्जाको क्षेत्रमा एक भरपर्दो र प्रमुख वैदेशिक साझेदार रहँदै आएको छ। वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा नेपाल सन् २०२६ मा अल्पविकसित राष्ट्र (LDC) बाट स्तरोन्नति हुन गइरहेको सन्दर्भमा, ब्रसेल्सको युरोपेली बाह्य मामिला सेवा (EEAS) को मुख्यालयमा हुने यो उच्चस्तरीय प्रदर्शनीले परम्परागत दातृ-सहायता सम्बन्धलाई ‘सांस्कृतिक र रणनीतिक साझेदारी’ मा बदल्न मद्दत पुर्‍याउनेछ। नेपाल र युरोपियन युनियन दुवै जलवायु परिवर्तनको जोखिम न्यूनीकरण र हरित विकास (Green Transition) का साझा एजेन्डामा प्रतिबद्ध रहेकाले, पर्यावरणमैत्री र मानव-केन्द्रित मिथिला कलामार्फत हुने यो विमर्शले दुई राष्ट्रबीचको कूटनीतिक र जनस्तरको सम्बन्धलाई (People-to-People Connect) बहुपक्षीय रूपमा अझ प्रगाढ र नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने निश्चित छ ।

मैथिली भाषा र ऐतिहासिक राज्य सीमाको विस्तारमैथिली भाषा र यसको प्रादेशिक सीमाको इतिहास अत्यन्तै व्यापक र भू-राजनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। प्राचीन कालमा नेपालको हिमालयको फेदीदेखि दक्षिणमा गङ्गा नदीसम्म र पूर्वमा कोशीदेखि पश्चिममा गण्डकी नदीसम्म फैलिएको विशाल ‘विदेह राज्य’ (मिथिलाञ्चल) नै मैथिली भाषा र सभ्यताको मूल थलो हो । ऐतिहासिक रूपमा यो क्षेत्र राजनीतिक उतारचढावका कारण वर्तमान नेपालको मधेश प्रदेश र भारतको विहार राज्यमा विभाजित हुन पुगेको छ। यद्यपि, राजनीतिक सीमाले भूगोललाई बाँडे पनि मैथिली भाषा, भारोपेली भाषा परिवारको एक प्राकाण्ड र साहित्यिक रूपमा धनी भाषाका रूपमा , दुवै देशका करोडौँ नागरिकलाई सांस्कृतिक रूपमा जोड्ने बलियो सेतु बनेको छ। नेपालको सन्दर्भमा मैथिली देशको दोस्रो ठूलो र मधेश प्रदेशको मुख्य कामकाजी भाषा हो, जसको आफ्नै ऐतिहासिक ‘तिरहुता’ लिपि रहेको छ। ब्रसेल्समा हुन लागेको यो प्रदर्शनीले कुनै राजनीतिक सीमामा मात्र सीमित नरही, सिंगो मैथिली भाषी भूगोलको साझा पहिचान, अद्वितीय लोक-परम्परा र भू-सांस्कृतिक वैभवलाई युरोपेली मञ्चमा गौरवका साथ प्रस्तुत गर्नेछ।

त्यस्तै, भौगोलिक र भाषिक दृष्टिकोणले मैथिली सभ्यताको सीमा प्राचीन विदेह राज्यको एतिहासिक भूगोलसँग जोडिएको छ, जसले वर्तमान नेपाल र भारत दुवै देशको भूभागलाई समेट्छ। नेपालको सन्दर्भमा यो भाषा मुख्य रूपमा मधेश प्रदेशका सप्तरी, सिराहा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही जस्ता जिल्लाहरू र कोशी प्रदेशका केही भूभागमा बोलिन्छ, जहाँ यो दोस्रो ठूलो मातृभाषाको रूपमा स्थापित छ । ऐतिहासिक रूपमा उत्तरमा हिमालयको फेदी (नेपालको चुरे क्षेत्र), दक्षिणमा गङ्गा नदी, पूर्वमा कोशी र पश्चिममा गण्डकी (गण्डक) नदीसम्मको विशाल भूभागलाई मिथिलाको सांस्कृतिक सीमा मानिन्छ । राजनीतिक नक्साले नेपाल र भारतको सीमा निर्धारण गरे पनि मैथिली भाषा, लिपि (मिथिलाक्षर), र साँस्कृतिक परम्पराले यी दुई देशका नागरिकबीच सदियौंदेखि प्रगाढ जनस्तरको सम्बन्ध (People-to-People Connect) कायम राखेको छ । तसर्थ, ब्रसेल्समा हुन लागेको प्रदर्शनीले राजनीतिक सीमाभन्दा माथि उठेर एउटा सिङ्गो उपमहाद्वीपीय सांस्कृतिक पहिचान र नेपालको भाषिक विविधतालाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा प्रस्तुत गर्नेछ ।

निष्कर्षतः, राजा जनक र गार्गीको प्राचीन दार्शनिक भूमिबाट प्रस्फुटित मिथिला सभ्यता केवल इतिहासको पानामा सीमित अवशेष होइन, बरु वर्तमानको वैश्विक चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्ने एक जीवन्त दर्शन हो । ब्रसेल्समा आयोजना हुन गइरहेको यो ऐतिहासिक प्रदर्शनीले नेपाल केवल हिमाल र प्राकृतिक सुन्दरताको देश मात्र नभई मानव चेतना, पूर्वीय दार्शनिक चेत, अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा र शान्तिको महासागर पनि हो भन्ने अकाट्य सन्देश विश्वसामु दिनेछ । युरोपको मुटुमा नेपाली कला, दर्शन र आतिथ्यको यो त्रिवेणीले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको प्रतिष्ठालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउनेछ र दिगो विकासको वैश्विक यात्रामा नेपालको दार्शनिक नेतृत्वलाई स्थापित गर्नेछ ।