आजको संकीर्ण र अवसरवादी राजनीतिको मुख्य कारण नै विश्वव्यापी वैचारिक खडेरी हो । औद्योगिक युगमा लेखिएको शास्त्रीय मार्क्सवादले कारखानाका भौतिक मजदुरको व्याख्या गरे पनि आजको डिजिटल सर्वहारा, प्रविधि क्षेत्रका श्रमिक र एआईका कारण विस्थापित हुँदै गरेको मध्यम वर्गलाई समेट्न नयाँ वैचारिक विकास अपरिहार्य भइसकेको छ ।

✍ डिल्ली अम्माई 

‘अहिलेसम्मको मानव समाजको इतिहास वर्गीय संघर्षको इतिहास हो’- कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एंगेल्सले सन् १८४८ मा घोषणा गर्दा भनेका थिए । आज एक्काइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा आइपुग्दा त्यो आवाज अदृश्य कम्प्युटर कोड, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) का अल्गोरिदम र बहुराष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरूको अभेद्य डिजिटल सञ्जालमा रूपान्तरण भएको छ । बाह्य रूपमा संसार लोकतान्त्रिक र प्रविधिले जोडिएको देखिए पनि आन्तरिक रूपमा विश्व राजनीति, सामरिक रणनीति र कूटनीतिमा ठूला कर्पोरेट हाउस र पूँजीपति वर्गको संगठित एकाधिकार इतिहासकै सबैभन्दा परिष्कृत र क्रूर अवस्थामा पुगेको छ । फ्रान्सेली दार्शनिक लुई अल्थुसरले भने झैँ, राज्यका दमनकारी र वैचारिक संयन्त्रहरू (State Apparatuses) लाई पूँजीपति वर्गले यसरी आफ्नो कब्जामा लिएको छ कि आज मानिसहरू आफ्नै मानसिक दासत्वलाई स्वतन्त्रता सम्झिरहेका छन् ।

वित्तीय साम्राज्यवाद र सम्प्रभुताको खरिद-बिक्री :

वर्तमान विश्व व्यवस्थालाई कुनै निर्वाचित सरकारले मात्र होइन, विश्व बैंक, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF) र विश्व व्यापार संगठन (WTO) जस्ता अभेद्य निकायहरू मार्फत पूँजी र कर्पोरेट शक्तिले चलाइरहेका छन् । दार्शनिक एन्टोनियो ग्राम्स्कीको ‘सांस्कृतिक हेजिमोनी’ (Cultural Hegemony) को सिद्धान्तले व्याख्या गरे झैँ, यी संस्थाहरूले गरिब देशहरूमाथि केवल आर्थिक सर्त मात्र लाद्ने गर्दैनन्, बरु “विकास र सुधार” को नाममा शासक वर्गको चेतना नै खरिद गरिदिन्छन् । गरिब मुलुकहरूलाई ऋणको जाल (Debt Trap) मा फसाएर शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता आधारभूत क्षेत्रको निजीकरण गराउनु नव-उपनिवेशवादको आधुनिक सैन्य रणनीति हो । पश्चिमा कर्पोरेट घरानाहरू मात्र होइन, उदीयमान बहु-ध्रुवीय शक्तिका रूपमा उदाएको चीनको ‘राज्य-पूँजीवाद’ र ब्रिक्स (BRICS) जस्ता संगठनहरूले पनि अन्ततः आफ्नै वैश्विक पूँजीको सुरक्षा र बजार विस्तार खोजिरहेका छन्। जर्मन दार्शनिक रोजा लक्जेम्बर्गले भनेकी थिइन्, ‘पूँजीवादलाई जीवित रहनका लागि सधैँ गैर-पूँजीवादी क्षेत्र र देशहरूको तीव्र दोहन आवश्यक पर्छ ।’ आज त्यही दोहनको शिकार तेस्रो विश्वका गरिब जनता भइरहेका छन् ।

श्रमको विखण्डन र ‘सफ्ट पावर’को षड्यन्त्र :

आधुनिक प्रविधिको विकासले श्रमजीवी वर्गलाई एकीकृत गर्नुको साटो उनीहरूको संगठित हुने सामर्थ्यलाई छिन्नभिन्न पारिदिएको छ । भूमण्डलीकरणले उत्पादनका केन्द्रहरू फरक देशमा छरिदिनु र ‘गिग इकोनोमी’ (Gig Economy) को विस्तारले मजदुरहरूलाई एउटै कारखानाको छानामुनि भेट हुनबाट बञ्चित गराएको छ । त्यसमाथि, पूँजीवादी ‘सफ्ट पावर’ले एनजीओ/आईएनजीओ संस्कृतिमार्फत क्रान्तिकारी ट्रेड युनियनहरूमा तीव्र घुसपैठ गराएको छ । वर्गीय मुद्दालाई पहिचानको संकीर्ण राजनीति (Identity Politics) मा विखण्डन गरिदिएका कारण श्रमिकहरू ‘वर्ग’ का रूपमा संगठित हुनुको सट्टा साना-साना समूहमा विभाजित भई एकापसमा लड्न थालेका छन् । नेपालकै सन्दर्भमा पनि ट्रेड युनियनहरू मजदुरको वर्गीय हितभन्दा राजनीतिक दलका सत्ता स्वार्थका भर्‍याङ बन्दा इतिहासकै कमजोर अवस्थामा पुगेका छन् । जब-जब यी कमजोरीका बाबजुद मजदुरहरू जाग्छन्, तब राज्य र कर्पोरेट शक्तिले आधुनिक डिजिटल निगरानी र ‘युनियन बस्टिङ’ का कानुनी फन्दा प्रयोग गरेर आन्दोलनलाई दमन गर्ने गर्छन् ।

पाँचौँ दर्शनको अनिवार्यता र विचारको पुनरुत्थान :

‘विचारबिनाको राजनीति केवल एउटा लास जस्तै हो, जसमा कुनै गति हुँदैन’ – भन्दै दार्शनिकहरूले वैचारिक निष्ठामाथि जोड दिएका छन् । आजको संकीर्ण र अवसरवादी राजनीतिको मुख्य कारण नै विश्वव्यापी वैचारिक खडेरी हो । औद्योगिक युगमा लेखिएको शास्त्रीय मार्क्सवादले कारखानाका भौतिक मजदुरको व्याख्या गरे पनि आजको डिजिटल सर्वहारा (Data Proletariat), प्रविधि क्षेत्रका श्रमिक र एआईका कारण विस्थापित हुँदै गरेको मध्यम वर्गलाई समेट्न नयाँ वैचारिक विकास अपरिहार्य भइसकेको छ । पूँजीवादले पैदा गरेको तीव्र आर्थिक असमानता र जलवायु परिवर्तनको महासंकटले गर्दा यो व्यवस्था भित्रैबाट आत्मघाती बन्दैछ ।

तसर्थ, श्रमजीवी वर्गले पूँजीपतिको वैश्विक सत्तालाई चुनौती दिने हो भने पुरानै जडसूत्रवादी नारा त्यागेर प्रविधि, एआई र पर्यावरणीय न्यायलाई समेट्ने गरी मार्क्सवादको अर्को उन्नत चरण वा एउटा सर्वथा नयाँ ‘पाँचौँ दर्शन’ को निर्माण गर्नैपर्छ । दार्शनिक फ्रान्त्ज फ्याननले भनेका थिए, ‘प्रत्येक पुस्ताले एउटा सापेक्षिक अज्ञातताभित्रबाट आफ्नो मिशन पत्ता लगाउनुपर्छ या त त्यसलाई पूरा गर्नुपर्छ, या धोका दिनुपर्छ ।’ आजको पुस्ताको मिशन प्रविधिलाई पूँजीपतिको नियन्त्रणबाट मुक्त गरी श्रमिक वर्गको संगठनात्मक हतियार बनाउनु र एक न्यायपूर्ण वैकल्पिक विश्व व्यवस्थाको जग बसाल्नु नै हो ।