दरबार हत्याकाण्ड नेपालको इतिहासको सबैभन्दा पीडादायी घटना हो । त्यस घटनाको सत्यबारे प्रश्न उठाउनु अपराध होइन । तर कुनै निष्कर्षमा पुग्न प्रमाणको आधार चाहिन्छ ।

✍ सरोज अर्याल

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा केही यस्ता घटनाहरू छन् जसले दशकौँसम्म बहस, शंका, आरोप-प्रत्यारोप र भावनात्मक विभाजनलाई जीवित राखेका छन् । २०५८ सालको दरबार हत्याकाण्ड त्यस्तै एउटा घटना हो । त्यसपछि राजसंस्थाको अन्त्य, गणतन्त्रको स्थापना, माओवादी आन्दोलनको राजनीतिक मूलधारमा प्रवेश, र नयाँ संविधान निर्माणसम्मका घटनाहरूले नेपाली समाजलाई दुई ध्रुवमा विभाजित गरिरहे ।

के नेपाली जनताले वास्तविक तथ्यभन्दा बढी प्रचार, हल्ला र राजनीतिक स्वार्थको प्रभावमा निर्णय गरे ?

भीडको मनोविज्ञान र राजनीतिक धारणा

इतिहासले देखाएको छ कि भीडले धेरै पटक तथ्यभन्दा भावनालाई छिटो स्वीकार गर्छ । कुनै पनि ठूलो दुर्घटना वा राजनीतिक संकटपछि मानिसहरू तुरुन्त दोषी खोज्न चाहन्छन् । त्यस बेला प्रमाणभन्दा कथा बलियो हुन्छ । जसको विरुद्ध पहिले नै नकारात्मक धारणा बनाइएको हुन्छ, दोषको औँला प्रायः त्यतैतिर जान्छ ।

राजा ज्ञानेन्द्र र युवराज पारसविरुद्ध दरबार हत्याकाण्डभन्दा अगाडि नै विभिन्न आलोचना, विवाद र नकारात्मक प्रचार भइरहेका थिए । त्यसैले हत्याकाण्डपछि धेरै मानिसले शंका उनीहरूतर्फ केन्द्रित गरे । अर्कोतर्फ, सरकारी छानबिन प्रतिवेदनले युवराज दीपेन्द्रलाई मुख्य जिम्मेवार ठहर गर्‍यो । तर त्यो निष्कर्षलाई सबैले स्वीकार गरेनन् । परिणामस्वरूप, आजसम्म पनि विभिन्न वैकल्पिक सिद्धान्तहरू जीवित छन् ।

तथ्य र शंकाबीचको दूरी

इतिहासको निष्पक्ष अध्ययन गर्दा एउटा कुरा स्वीकार गर्नुपर्छ- आजसम्म सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत भएका प्रमाणहरूले दरबार हत्याकाण्डबारे पूर्ण रूपमा सबै नेपालीलाई विश्वस्त बनाउन सकेका छैनन् । यही कारणले अनेक सिद्धान्त जन्मिए ।

तर अर्को सत्य पनि छ- कुनै दाबीलाई सत्य मान्न भावनाभन्दा प्रमाण आवश्यक हुन्छ । कसैले राजा ज्ञानेन्द्र दोषी थिए भन्ने दाबी गर्छ भने त्यसका लागि बलिया प्रमाण चाहिन्छ । त्यस्तै कसैले विदेशी शक्ति, माओवादी, सीआईए वा अन्य कुनै समूह संलग्न थियो भन्छ भने त्यसका लागि पनि प्रमाण चाहिन्छ । केवल अनुमानले इतिहास स्थापित हुँदैन ।

राजा ज्ञानेन्द्रको व्यक्तित्वबारे बहस

राजा ज्ञानेन्द्रका समर्थकहरूले प्रायः एउटा तर्क गर्छन्- यदि उनी साँच्चै आफ्नै परिवारको हत्यारा हुन्थे भने उनले पछिल्ला वर्षहरूमा देखाएको धैर्यता, संयमता र सार्वजनिक व्यवहार सम्भव हुने थिएन ।

वास्तवमा गणतन्त्र घोषणा भएपछि उनले सत्ता फिर्ता लिन हिंसात्मक प्रयास गरेनन् । नारायणहिटी दरबार छोडे । देशमै बसे । राजनीतिक नेताहरूको आलोचना सहिरहे। सार्वजनिक रूपमा धेरै कम प्रतिक्रिया दिए । यो पक्ष उनका समर्थकहरूका लागि उनको चरित्रको प्रमाण हो।

तर उनका आलोचकहरू भन्छन् कि व्यक्तिको सार्वजनिक व्यवहार मात्रले इतिहासका सबै प्रश्नको उत्तर दिँदैन । त्यसैले दुवै पक्षका तर्कहरू नेपाली समाजमा आज पनि अस्तित्वमा छन् ।

रवि लामिछाने र भीडको राजनीति

नेपालको राजनीतिमा नयाँ शक्तिका रूपमा उदाएका रवि लामिछानेले विभिन्न समयहरूमा राजसंस्थाबारे कडा अभिव्यक्ति दिएका छन् । ‘रोडबाट भए रोडबाट, नभए भोटबाट’ जस्ता अभिव्यक्तिहरूलाई उनका समर्थकहरूले लोकतान्त्रिक चुनौतीका रूपमा व्याख्या गर्छन् भने आलोचकहरूले त्यसलाई अहंकार र भीडको घमण्ड मान्छन् ।

राजनीतिमा एउटा पुरानो नियम छ- भीड स्थायी हुँदैन । आज जसको पछाडि हजारौँको भीड हुन्छ, भोलि त्यही भीड अर्को नेताको पछाडि जान सक्छ । नेपालको इतिहासले गिरिजाप्रसाद कोइराला, Pushpa Kamal Dahal, Baburam Bhattarai, KP Sharma Oli लगायत धेरै नेताहरूको उतारचढाव देखाइसकेको छ ।

त्यसैले कुनै पनि नेता भीडको उत्साहमा बगेर आफ्ना राजनीतिक प्रतिस्पर्धी वा ऐतिहासिक संस्थालाई अपमान गर्ने अवस्थामा पुग्नु हुँदैन । लोकतन्त्रमा असहमति स्वाभाविक हो, तर सम्मानजनक भाषा पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ ।

राजसंस्था र राष्ट्रिय एकताको प्रश्न

राजसंस्थाका समर्थकहरूका अनुसार राजसंस्था नेपालको राष्ट्रिय एकता, सांस्कृतिक निरन्तरता र सार्वभौमिकताको प्रतीक थियो । उनीहरू गणतन्त्र आएपछि भ्रष्टाचार, अस्थिरता र राजनीतिक स्वार्थ झन् बढेको तर्क गर्छन् ।

विपक्षीहरू भने राजसंस्थाले पनि आफ्नो समयमा गल्ती गरेको, लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा हस्तक्षेप गरेको र जनताको पूर्ण सार्वभौम अधिकारलाई सीमित गरेको तर्क गर्छन् ।

यी दुवै दृष्टिकोण नेपाली समाजमा विद्यमान छन् । लोकतन्त्रको सुन्दरता नै यही हो कि फरक मतहरूलाई ठाउँ मिल्छ ।

निष्कर्ष

आज आवश्यक कुरा कसलाई अन्धो समर्थन गर्ने वा कसलाई अन्धो विरोध गर्ने होइन । आवश्यक कुरा भनेको इतिहासलाई भावनाले होइन, तथ्यले हेर्ने क्षमता हो ।

दरबार हत्याकाण्ड नेपालको इतिहासको सबैभन्दा पीडादायी घटना हो । त्यस घटनाको सत्यबारे प्रश्न उठाउनु अपराध होइन । तर कुनै निष्कर्षमा पुग्न प्रमाणको आधार चाहिन्छ ।

त्यसैगरी राजा ज्ञानेन्द्रको समर्थन गर्नु वा गणतन्त्रको समर्थन गर्नु पनि व्यक्तिगत राजनीतिक अधिकार हो । तर भीडको आवेगमा बगेर कसैलाई देवता वा कसैलाई राक्षस बनाउने प्रवृत्तिले सत्यको खोजीलाई कमजोर बनाउँछ ।

चेतना त्यहीबेला आउँछ, जब हामी हल्लाभन्दा तथ्य, भीडभन्दा विवेक र भावनाभन्दा प्रमाणलाई प्राथमिकता दिन थाल्छौँ । नेपालको भविष्य पनि त्यही दिन बलियो हुनेछ, जुन दिन नेपालीले नेताको अनुहार होइन, उसको काम; नाराभन्दा नीति; र प्रचारभन्दा सत्यलाई महत्व दिनेछन् ।