नेपाली काङ्ग्रेसका पुराना पुस्तासामु आज एउटा ऐतिहासिक अवसर छ । उनीहरूले आफ्नो राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा ठूलो योगदान अब अर्को आन्दोलन गरेर होइन, नयाँ पुस्तालाई विश्वास गरेर दिन सक्छन् । उनीहरूले आफ्ना अनुभव, मूल्य र संघर्षको विरासत नयाँ नेतृत्वलाई हस्तान्तरण गर्न सके भने त्यो नै उनीहरूको सबैभन्दा ठूलो ऐतिहासिक उपलब्धि हुनेछ ।

✍ रश्मिशेखर सुवेदी 

नेपाली काङ्ग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको सबैभन्दा गौरवशाली राजनीतिक संस्था हो । राणाशाहीविरुद्धको संघर्षदेखि पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य, २०४६ सालको जनआन्दोलनदेखि २०६२/६३ को ऐतिहासिक परिवर्तनसम्म काङ्ग्रेसले खेलेको भूमिका नेपाली इतिहासको अभिन्न अध्याय हो । यो योगदानलाई न त कसैले मेट्न सक्छ, न त अस्वीकार गर्न नै सक्छ ।

तर, राजनीति इतिहासको संग्रहालय मात्र होइन । यो  निरन्तर परिवर्तन, आत्मसमीक्षा र नयाँ नेतृत्व निर्माणको प्रक्रिया पनि हो । कुनै पनि दलको शक्ति उसले विगतमा के गर्‍यो भन्नेमा मात्र होइन, वर्तमानमा कस्तो नेतृत्व दिन सक्छ र भविष्यका लागि कति तयार छ भन्नेमा पनि मापन हुन्छ ।

आज यही प्रश्न नेपाली कांग्रेसको सामु सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेर उभिएको छ । प्रश्न सरल छ, तर गम्भीर छ- नेपाली काङ्ग्रेसका पुराना पुस्ताले वास्तवमा के खोजिरहेका छन् ?

के उनीहरू लोकतान्त्रिक समाजवादको विचारलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न चाहन्छन् ? के उनीहरू पार्टीलाई समयअनुकूल रूपान्तरण गर्न चाहन्छन् ? वा नेतृत्व, निर्णय र प्रभावलाई आफ्नै पुस्ताको वरिपरि केन्द्रित राख्न चाहन्छन् ? यी प्रश्नहरू विरोधीले उठाएका होइनन्, काङ्ग्रेसलाई माया गर्ने कार्यकर्ता, शुभेच्छुक र परिवर्तन चाहने नागरिकका हुन् ।

नेपाल बदलिएको छ । मतदाता बदलिएका छन् । देशको आधाभन्दा बढी जनसंख्या युवा पुस्ताको छ । सूचना प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल अर्थतन्त्र, उद्यमशीलता, जलवायु परिवर्तन, विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा र सुशासनका प्रश्नहरूले राजनीतिलाई नयाँ दिशामा धकेलेका छन् । आजका मतदाताले आन्दोलनको इतिहासभन्दा शासनको परिणामलाई बढी महत्व दिन्छन् । उनीहरू भाषण होइन, कार्यसम्पादन हेर्छन्; वाचा होइन, विश्वसनीयता खोज्छन् ।

यस्तो समयमा पनि यदि पार्टीको नेतृत्व पुरानै सोच, पुरानै शैली र पुरानै संरचनामा सीमित रहन्छ भने पार्टी र समाजबीचको दूरी बढ्दै जान्छ ।

नेपाली काङ्ग्रेसको सबैभन्दा ठूलो संकट बाह्य प्रतिस्पर्धी होइन । वास्तविक संकट समयअनुकूल रूपान्तरण हुन नसक्ने राजनीतिक संस्कृति हो । नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनुभन्दा अवसरको प्रतीक्षा गराउने संस्कृतिले संगठनलाई कमजोर बनाउँछ । नेतृत्वमा विश्वासको सट्टा नियन्त्रणको मनोविज्ञान विकसित हुन्छ । त्यसको असर कार्यकर्ताको मनोबलदेखि जनविश्वाससम्म देखिन थाल्छ ।

अनुभव कुनै पनि संस्थाको अमूल्य सम्पत्ति हो । तर अनुभव परिवर्तनको मार्गदर्शक बन्नुपर्छ, परिवर्तनको अवरोध होइन । लोकतन्त्रमा नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा पदमा टिकिरहनु होइन, आफूभन्दा सक्षम उत्तराधिकारी तयार गर्नु हो ।

बीपी कोइरालाले परिकल्पना गरेको नेपाली काङ्ग्रेस व्यक्तिकेन्द्रित होइन, विचारकेन्द्रित संस्था थियो । उहाँले लोकतान्त्रिक समाजवादलाई स्थिर सिद्धान्त होइन, समाजको आवश्यकताअनुसार विकसित हुने राजनीतिक दर्शनका रूपमा बुझ्नुभएको थियो । यदि आज काङ्ग्रेसले बीपीको विचारलाई सम्मान गर्ने हो भने त्यो उहाँको तस्बिरमा माल्यार्पण गरेर मात्र पुग्दैन; पार्टीभित्र खुला बहस, स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, संस्थागत निर्णय र पुस्तान्तरणको संस्कृतिलाई स्थापित गरेर मात्र त्यो सम्भव छ ।

पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली राजनीतिमा नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदय संयोग मात्र होइन । त्यसले नागरिकको बदलिएको मनोविज्ञानलाई संकेत गर्छ । जनताले नयाँ अनुहार मात्र खोजेका होइनन्; नयाँ राजनीतिक संस्कार, उत्तरदायित्व र परिणाममुखी नेतृत्व खोजेका हुन् । यसलाई केवल नयाँ दलहरूको सफलताका रूपमा होइन, पुराना दलहरूका लागि चेतावनीका रूपमा पनि बुझ्नुपर्छ ।

यही कारणले आज नेपाली काङ्ग्रेसले आफ्ना प्रतिस्पर्धी दलसँगभन्दा बढी आफ्नै कार्यशैलीसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।

बीपी कोइरालाले लोकतान्त्रिक समाजवादलाई स्थिर सिद्धान्त होइन, समाजको आवश्यकताअनुसार विकसित हुने राजनीतिक दर्शनका रूपमा बुझ्नुभएको थियो । काङ्ग्रेसले बीपीको विचारलाई सम्मान गर्ने हो भने उहाँको तस्बिरमा माल्यार्पण गरेर मात्र पुग्दैन; पार्टीभित्र खुला बहस, स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, संस्थागत निर्णय र पुस्तान्तरणको संस्कृतिलाई स्थापित गरेर मात्र त्यो सम्भव छ ।

आज काङ्ग्रेसभित्र सक्षम, शिक्षित, ऊर्जावान र राष्ट्रिय दृष्टि भएका युवा नेताहरू छन् । उनीहरूलाई अवसर दिनु कसैप्रति दया होइन; पार्टीको भविष्यप्रतिको लगानी हो । लोकतन्त्रमा नेतृत्व उमेरका आधारमा होइन, क्षमता, दृष्टि, जनविश्वास र कार्यसम्पादनका आधारमा मूल्याङ्कन हुनुपर्छ ।

यसको अर्थ पुरानो पुस्ताको योगदान समाप्त भयो भन्ने होइन । उनीहरूको भूमिका अझै पनि महत्वपूर्ण छ । तर त्यो भूमिका अब कार्यकारी नेतृत्वभन्दा मार्गदर्शक नेतृत्वको हुनुपर्छ । इतिहास र अनुभवले दिशा देखाउने काम गर्छ; भविष्यको यात्रा भने नयाँ पुस्ताले नै तय गर्छ ।

विश्वका सफल लोकतान्त्रिक दलहरूले यही अभ्यास गरेका छन् । उनीहरूले संस्थालाई व्यक्तिभन्दा ठूलो माने, नेतृत्वलाई समयमै नवीकरण गरे र अनुभवलाई मार्गदर्शनमा रूपान्तरण गरे । त्यसैले उनीहरू पुस्ता फेरिए पनि बलिया रहे ।

नेपाली कांग्रेसले पनि अब यही बाटो रोज्नुपर्छ । किनभने, राजनीति कसैको स्थायी सम्पत्ति होइन । कुनै पनि पुस्ता अपरिहार्य हुँदैन । अपरिहार्य हुन्छ केवल विचार, संस्था र लोकतान्त्रिक मूल्य ।

आजको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न पुरानो पुस्ताको योगदान होइन; वर्तमानको नेतृत्व शैली हो । यदि पार्टीले समयको मागअनुसार नेतृत्व नवीकरण गर्न सकेन भने जनताले विकल्प रोज्नेछन् । लोकतन्त्रमा मतदाता अन्तिम निर्णायक हुन्छन्, र उनीहरू विगतलाई सम्मान गर्दै  भविष्यका लागि नयाँ विकल्प रोज्न हिच्किचाउँदैनन् ।

त्यसैले नेपाली काङ्ग्रेसका पुराना पुस्तासामु आज एउटा ऐतिहासिक अवसर छ । उनीहरूले आफ्नो राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा ठूलो योगदान अब अर्को आन्दोलन गरेर होइन, नयाँ पुस्तालाई विश्वास गरेर दिन सक्छन् । उनीहरूले आफ्ना अनुभव, मूल्य र संघर्षको विरासत नयाँ नेतृत्वलाई हस्तान्तरण गर्न सके भने त्यो नै उनीहरूको सबैभन्दा ठूलो ऐतिहासिक उपलब्धि हुनेछ ।

^{(लेखक नेपाली काङ्ग्रेस झापाका सूचना,संचार तथा प्रचार विभाग प्रमुख हुन् ।)}