✍ सरोज अर्याल

नेपालको इतिहास केवल वर्तमान राजनीतिक नक्साभित्र सीमित छैन । अठारौँ र उन्नाइसौँ शताब्दीको प्रारम्भमा नेपालले आफ्नो शक्ति, सैनिक क्षमता र राजनीतिक नेतृत्वका कारण दक्षिण एशियाको एक प्रभावशाली हिमाली राज्यका रूपमा आफूलाई स्थापित गरेको थियो । गोरखा राज्यको नेतृत्वमा भएको एकीकरण अभियानले दर्जनौँ साना राज्यलाई एउटै राष्ट्रमा समेट्यो र त्यसपछि नेपालको राज्य पश्चिमतर्फ तीव्र रूपमा विस्तार भयो ।

यस विस्तारका क्रममा नेपालको प्रभाव महाकाली नदीभन्दा पश्चिमका क्षेत्रसम्म पुग्यो । यद्यपि त्यो विस्तार स्थायी रहन सकेन । अन्ततः अंग्रेज-नेपाल युद्ध र त्यसपछि भएको सुगौली सन्धिले नेपालको सीमालाई नयाँ स्वरूप दियो । यही घटनाक्रमले आजको नेपालको पश्चिमी सीमाको आधार निर्माण गर्‍यो ।

नेपाल एकीकरण र पश्चिमतर्फको विस्तार

राजा पृथ्वीनारायण शाहले सुरु गरेको एकीकरण अभियानको उद्देश्य केवल गोरखा राज्य विस्तार गर्नु मात्र थिएन, हिमाली राज्यहरूलाई एकीकृत गरी बलियो राष्ट्र निर्माण गर्नु पनि थियो ।

उहाँपछि आएका शासकहरूले पश्चिमतर्फ विस्तारलाई तीव्र बनाए । नेपाली सेनाले तत्कालीन कुमाउँ, गढवाल लगायतका पहाडी राज्यहरूमाथि विजय हासिल गर्दै ती क्षेत्रलाई केही समयका लागि नेपालको प्रशासनिक नियन्त्रणमा ल्याएको इतिहासमा उल्लेख पाइन्छ ।

यसले नेपालको भूभाग उल्लेखनीय रूपमा विस्तार भयो र पश्चिमी प्रशासनिक प्रभाव महाकालीभन्दा परसम्म पुग्यो ।

महाकालीपारिको भूभागको महत्व

महाकालीपारिको क्षेत्र केवल भूमि विस्तारको विषय थिएन । त्यस क्षेत्रको महत्व धेरै कारणले थियो-

• हिमाली व्यापारिक मार्गहरूमा नियन्त्रण ।
• तिब्बतसँगको व्यापारिक सम्पर्क ।
• प्राकृतिक स्रोतसाधन ।
• सामरिक सुरक्षा ।
• पहाडी राज्यहरूमाथि राजनीतिक प्रभाव ।
• सांस्कृतिक र धार्मिक सम्बन्ध ।

त्यसैले पश्चिमी क्षेत्र नेपालको रणनीतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्थ्यो ।

नेपाली सेनाको वीरता

नेपालको पश्चिमी विस्तारमा नेपाली सैनिकहरूले अद्वितीय साहस प्रदर्शन गरेका थिए ।

सीमित जनशक्ति, सीमित हतियार र कठिन हिमाली भूगोलका बाबजुद नेपाली सेनाले पश्चिमी अभियान सफल बनाएको इतिहासमा उल्लेख पाइन्छ ।

त्यस समयको अनुशासन, संगठन र नेतृत्वले नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा बढाएको मानिन्छ ।

अंग्रेज-नेपाल युद्ध (१८१४–१८१६)

नेपालको पश्चिमी विस्तारसँगै ब्रिटिस ईस्ट इन्डिया कम्पनी सँग सीमा विवाद बढ्दै गयो ।

यसले अन्ततः अंग्रेज-नेपाल युद्धको रूप लियो ।

युद्धमा नेपालले कठिन प्रतिरोध गर्‍यो । विशेष गरी पश्चिमी मोर्चामा नेपाली सेनाले उल्लेखनीय साहस देखाएको ऐतिहासिक अभिलेखहरूमा पाइन्छ ।

यद्यपि सैनिक स्रोत, जनशक्ति र सामग्रीका हिसाबले कम्पनी बलियो भएकाले युद्ध लामो समयसम्म नेपालका लागि कठिन बन्दै गयो ।

सुगौली सन्धि : नेपालको इतिहासको निर्णायक मोड

सन् १८१६ मा भएको सुगौली सन्धिले नेपालको आधुनिक सीमाको आधार तय गर्‍यो ।

यस सन्धिअनुसार नेपालले पश्चिमतर्फका केही भूभाग गुमायो र महाकाली नदीलाई पश्चिमी सीमाको आधारका रूपमा स्वीकार गरियो ।

यसले नेपालको भूगोल मात्र होइन, कूटनीति, सुरक्षा नीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा पनि दीर्घकालीन प्रभाव पाऱ्यो ।

महाकाली क्षेत्रको सांस्कृतिक निरन्तरता

राजनीतिक सीमा परिवर्तन भएपनि संस्कृतिको प्रवाह रोकिएन ।

महाकाली क्षेत्रका दुवैतर्फका समुदायहरूबीच-

• देउडा संस्कृति,
• धार्मिक आस्था,
• पारिवारिक सम्बन्ध,
• भाषा,
• लोकपरम्परा,
• व्यापारिक सम्पर्क

लामो समयसम्म कायम रहे ।

यसले देखाउँछ कि राजनीतिक सीमाभन्दा संस्कृति धेरै दीर्घकालीन हुन्छ ।

इतिहासबाट सिक्ने शिक्षा

इतिहासले हामीलाई केही महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ ।

पहिलो, राष्ट्रिय एकता केवल भूभाग विस्तारले होइन, सुशासन, आर्थिक समृद्धि र नागरिकको विश्वासले बलियो हुन्छ ।

दोस्रो, सीमा सम्बन्धी विषयमा भावनाभन्दा प्रमाण, इतिहास र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी आधार महत्वपूर्ण हुन्छ ।

तेस्रो, सीमावर्ती क्षेत्रको विकास राष्ट्रिय सुरक्षाको अभिन्न हिस्सा हो ।

चौथो, इतिहासलाई अनुसन्धान, अभिलेख र प्रमाणका आधारमा अध्ययन गर्दा मात्र भविष्यका लागि सही शिक्षा लिन सकिन्छ ।

आजको नेपालका लागि सन्देश

आज नेपालको चुनौती भूभाग विस्तार होइन, राष्ट्रको समृद्धि हो ।

महाकाली क्षेत्र जलविद्युत्, कृषि, पर्यटन, व्यापार, वातावरण संरक्षण र सीमापार सहकार्यका दृष्टिले अत्यन्त सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो ।

यदि नेपालले सुशासन, शिक्षा, पूर्वाधार, उत्पादन, प्रविधि र रोजगारीमा लगानी गर्न सकेमा इतिहासको गौरवलाई आधुनिक विकाससँग जोड्न सकिन्छ ।

निष्कर्ष

महाकालीपारिको इतिहास नेपालको राष्ट्रिय स्मृतिको महत्वपूर्ण अध्याय हो । यसले वीरता, राज्य विस्तार, कूटनीतिक चुनौती, युद्ध र सीमा निर्धारणका घटनाहरू समेटेको छ । तर इतिहासको उद्देश्य विगतका सीमाहरूलाई पुनःस्थापित गर्ने दाबी गर्नु होइन; बरु विगतबाट शिक्षा लिएर वर्तमानलाई सुदृढ बनाउनु हो ।

नेपालको वास्तविक शक्ति यसको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय एकता, सांस्कृतिक विविधता, लोकतान्त्रिक संस्थाहरू, प्राकृतिक स्रोत र मेहनती नागरिकहरूमा निहित छ । इतिहासलाई सम्मान गर्दै, प्रमाणमा आधारित अध्ययनलाई प्रोत्साहन दिँदै र भविष्यतर्फ केन्द्रित विकासलाई प्राथमिकता दिँदा मात्र नेपालले समृद्ध र आत्मनिर्भर राष्ट्रको यात्रा अझ सुदृढ रूपमा अगाडि बढाउन सक्छ ।